Ortadoğu’da güç dengelerinin yeniden sınandığı ve değişime gebe olduğu bir dönemde Kürdistan Bölgesi, her açıdan hükümet kurulamamasının sancılarını yaşıyor. Sahada, hükümete ilişkin taleplerinde ısrarcı iki güç var: Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK) ve Kürdistan Demokrat Partisi (KDP). Bu dosyamızda, ilk hükümetten itibaren Kürdistan Bölgesi’nde yaşanan hükümet kurma süreçlerini hatırlayacağız.

RAPERİN’İN ARDINDAN KÜRDİSTAN CEPHESİ

Birinci Körfez Savaşı’nın ardından yaşanan Mart 1991 Raperini (ayaklanma) sonrası Irak yönetimi Ekim 1991’de Birleşmiş Milletler'in 688 sayılı kararı ve müttefiklerin 36. paralelin kuzeyinde ilan ettiği uçuşa yasak bölge nedeniyle idari birimlerini bölgenin büyük bölümünden çekti. Çekilme sonrası oluşan idari boşluğu Kürdistan Cephesi (Bereya Kurdistanê) doldurdu ve Kürtler için fiili bir özerklik dönemi başladı.

Cephe, 1987-1988’de KDP, YNK, Kürdistan Demokratik Halk Partisi (KPDP) ve Kürdistan Sosyalist Partisi-PASOK (Kürdistan Demokratik Bağımsızlık Partisi) tarafından kuruldu. Irak Komünist Partisi, Kürdistan Emekçiler Partisi, Kürdistan Sosyalist Partisi (KSP) ve Kürdistan İslami Hareketi’nin katılımıyla 1992’de sekiz partili bir çatıya dönüştü. Asuri Demokratik Hareketi de cephe bileşenleri arasında yer aldı.

Cephe tarafından kurulan bir komite, Bağdat ile özerklik görüşmeleri yürüttü. 8 Nisan 1992’de kabul edilen 1 sayılı Seçim Yasası, 100 sandalyenin nispi temsille dağıtılmasını ve 5 sandalyenin Hristiyan listelere ayrılmasını öngördü. Toplam 105 sandalyeli parlamento için yüzde 7 baraj kondu.

KDP, 437 bin 879 oyla yüzde 45,27; YNK ise 423 bin 833 oyla yüzde 43,82 oranında oy aldı. Kürdistan İslami Hareketi, yüzde 5,08 ile barajın altında kaldı. Kürdistan Sosyalist Partisi, Irak Komünist Partisi ve Kürdistan Halkının Demokratik Partisi de parlamento dışında kaldı.

İlk sayımın ardından KDP 51, YNK ise 49 sandalye kazandı. Ancak itirazlar sonrasında KDP’nin bir sandalyeyi devretmesiyle parlamento 50’ye 50 şeklinde bölündü. Bölgeyi, iki partiden dörder üyeden oluşan sekiz kişilik bir Başkanlık Konseyi yönetti. Parlamento, 4 Haziran 1992’de toplandı ve Cewher Namiq Salim başkan seçildi.

Parlamento’nun oy çokluğuyla aldığı kararla Bağdat ile ilişkiler, ‘demokratik ve parlamenter bir Irak içinde federal birlik’ temelinde tanımlandı. Bu karar, 2005 Irak Anayasası’na giren federal statünün ilk belgesi olacaktı.

İLK KABİNE: 1992-1993

YNK’li Fuad Masum’un kurduğu ilk kabine, 4 Temmuz 1992’de Hewlêr’de parlamentodan oybirliğiyle güvenoyu aldı. Başbakanlık YNK’ye, başbakan yardımcılığı ise KDP’ye verildi. Kabinedeki 15 bakanlık, KDP ve YNK arasında altışar bakanlık şeklinde bölüşüldü. Birer bakanlık ise Irak Komünist Partisi’ne, Asuri Demokratik Hareketi’ne ve bir bağımsıza bırakıldı.

Kabinede dışişleri ve savunma bakanlıkları yoktu. Peşmerge İşleri Bakanı, fiilen savunma bakanı işlevi gördü. Ankara, Tahran ve Bağdat, hükümeti tanımadı. Adalet Bakanlığı, kabine açıklandığında boştu. Şair Şêrko Bêkes’in kültür bakanı olması ve ve Kafiye Süleyman’ın kabinedeki tek kadın olması, ilk hükümetin kayda geçen iki özelliği olarak tarihteki yerini aldı.

İKİNCİ KABİNE: 1993-1996

Nisan 1993’te Başbakan olarak seçilen YNK’li Kosret Resul Ali’nin kurduğu kabine, 25 Nisan 1993’te güvenoyu aldı. Partiler arasındaki bakanlık dağılımı korunurken yalnızca Adalet Bakanlığı Kürdistan Birlik Partisi’ne geçti.

ÇATIŞMALAR VE İKİYE BÖLÜNEN BÖLGE

KDP ile YNK arasında 1 Mayıs 1994’te çatışmalar başladı. YNK’nin 1994’te Hewlêr’in kontrolünü ele geçirmesiyle ortak hükümet fiilen dağıldı. KDP, 9 Eylül’de Silêmanî’yi aldı; YNK ise 13 Ekim 1996’da kenti geri aldı.

Bu tarihten sonra bölge iki yönetim alanına ayrıldı. Hewlêr ve Duhok KDP’nin, Silêmanî ve Germiyan YNK’nin denetimine geçti. Taraflar arasında yapılan tüm görüşmelere rağmen 2006’ya kadar ortak yönetime geçilemedi. Bu süreçte idari yapılanma, ikili yönetim modeliyle sürdürüldü.

ÜÇÜNCÜ KABİNE: 1996-2006

Hewlêr Yönetimi (KDP, 1996-1999): KDP, Hewlêr’i aldıktan sonra Eylül 1996’da Roj Nuri Şaweys başkanlığında kendi kabinesini kurdu. YNK’li parlamenterlerin çoğunun katılmaması nedeniyle parlamento, 105 üyeden 67’sinin katılımıyla Hewlêr’de toplanmaya devam etti.

Silêmanî Yönetimi (YNK, 1996-1999): Bölgelerin keskin biçimde ayrılmasının ardından YNK, Silêmanî’de Kosret Resul Ali başkanlığındaki hükümeti sürdürdü. Yönetim, 1 milyon 442 bin 797 kişilik bir nüfustan sorumluydu. Daha sonra Celal Talabani, 20 Ocak 2001 tarihli 9 sayılı kararnameyle Berhem Salih’i Kosret Resul’ün yerine başbakan olarak atadı.

DÖRDÜNCÜ KABİNE: 2001- 2006

Hewlêr Yönetimi (KDP, 1999-2006): Neçirvan Barzani’nin 23 üyelik kabinesi, 21 Aralık 1999’da parlamentodan onay aldı. Kabine, 1 milyon 868 bin 391 kişinin yaşadığı Hewlêr-Duhok bölgesini yönetti.

Silêmanî Yönetimi (YNK, 2001-2004): Celal Talabani, 20 Ocak 2001 tarihli 9 sayılı kararnameyle Berhem Salih’i Kosret Resul’ün yerine başbakan atadı. Berhem Salih, 19 üyeli kabineye başkanlık etti. Salih, daha sonra 28 Haziran 2004’te Irak Başbakan Yardımcısı olarak Bağdat’a gitti. 2004-2006 yılları arasında Silêmanî yönetimi YNK’nin kontrolünde kalmaya devam etti.

2002-2006 TOPLANMA DÖNEMİ

Parti liderleri Barzani ve Talabani, 8 Eylül 2002’de Şeqlawa’da bir araya gelerek dört ortak komite kurdu. Aynı ylın 4 Ekim’inde Hewlêr’de parlamento, ortak oturumla toplandı. YNK’den 28, KDP’den bir olmak üzere 29 yeni parlamenter yemin etti. Böylece parlamento, 51 KDP’li, 49 YNK’li ve 5 Asuri-Keldani parlamenterle yeniden oluştu.

30 Ocak 2005’teki Irak seçimlerinde KDP, YNK ve diğer bazı partilerin yer aldığı Kürdistan Demokratik Yurtsever İttifakı yüzde 25,73 oy alarak 275 sandalyenin 75’ini kazandı. Celal Talabani, 7 Nisan 2005’te Irak Cumhurbaşkanı olarak yemin etti.

Aynı gün Kürdistan Bölgesi’nde yapılan parlamento seçiminde 111 sandalye için yarışıldı. KDP 40, YNK 38, Kürdistan İslami Birliği (Yekgirtû İslami) 9, Kürdistan İslami Topluluğu (Komele) 6, Emekçiler listesi ise 1 sandalye kazandı. Parlamento, 4 Haziran 2005’te toplandı. Mesud Barzani, 12 Haziran 2005’teki oylamayla Kürdistan Bölgesi Başkanı seçildi.

İki partinin 21 Ocak 2006’da Hewlêr’de gerçekleştirdiği olağanüstü parlamento oturumunda imzalanan anlaşmaya göre, ilk başbakanlık KDP’ye, parlamento başkanlığı ise YNK’ye verildi. İki yıl sonra bu görevlerin dönüşümlü olarak el değiştirmesi öngörüldü. KDP ve YNK, bakanlıkları 11’er bakanlık şeklinde paylaştı; kalanlar bakanlıklar diğer partilere bırakıldı.

İki yönetimin ayrı ayrı kurduğu İçişleri, Maliye, Adalet ve Peşmerge bakanlıklarının bir yıl içinde birleştirilmesi kararlaştırıldı. Ancak birleşme 2009’a kadar tamamlanamadı. Peşmerge birliklerinin iki partiye bağlı yapısı ise Eylül 2026’ya kadar sürdü.

BEŞİNCİ KABİNE: 2006- 2009

İlk birleşik kabine, 7 Mayıs 2006’da 111 parlamenterin oybirliğiyle güvenoyu aldı. 2006 yılında YNK’den ayrılan Newşirwan Mustefa, 25 Temmuz’daki parlamento seçimlerine Goran Hareketi ile katıldı. Goran Hareketi,ilk seçiminde yüzde 23,72 oy alarak 25 sandalye kazandı. KDP ile YNK’nin oluşturduğu ortak Kürdistan Listesi ise 57,37’de kaldı ve 30’u KDP’ye, 29’u YNK’ye olmak üzere 59 sandalyeye geriledi.

Aynı gün doğrudan halk oylamasıyla yapılan bölge başkanlığı seçimini Mesud Barzani yüzde 69,6 oyla kazandı.

ALTINCI KABİNE: 2009- 2012

Bu süreçte, anlaşma gereği başbakanlık YNK’ye geçti. Mesud Barzani, 30 Eylül 2009’da Berhem Salih’i hükümeti kurmakla görevlendirdi. Salih’in kurduğu kabine, 26 Ekim 2009’da güvenoyu aldı. Berhem Salih, kabinedeki üye sayısını 42’den 21’e düşürerek KDP ve YNK’li isimlerden oluşan bir hükümet kurdu.

YEDİNCİ KABİNE: 2012- 2014

Yeniden KDP’ye geçen başbakanlık makamına Neçirvan Barzani, 17 Şubat 2012 tarihinde başbakan seçildi. Kabine, 5 Nisan 2012’de güvenoyu alarak 6 Nisan’da yemin etti. Parlamentoda çoğunluğu oluşturan YNK ve KDP, 30 Haziran 2013’te 19 sayılı yasayı çıkardı. Yasa ile Mesud Barzani’nin 20 Ağustos 2013’te dolacak olan bölge başkanlığı süresi, 19 Ağustos 2015’e kadar uzatıldı.

21 Eylül 2013 seçiminde KDP 38, Goran 24, YNK 18 sandalye kazandı. Yekgirtû 10, Komele ise 6 sandalye aldı. Dört muhalefet partisi de birer sandalye ile parlamentoda yer buldu. Türkmenler ve Asuri-Keldaniler beşer, Ermeniler ise bir kota sandalyesi kazandı.

SEKİZİNCİ KABİNE: 2014- 2019

Seçimlerin ardından sekiz ay süren hükümet kurma görüşmeleri yapıldı. Çoğunluğu elinde bulunduran beş parti, başbakanlık ve İçişleri Bakanlığı’nın KDP’ye, parlamento başkanlığı ile Peşmerge ve Maliye bakanlıklarının Goran Hareketi’ne, başbakan yardımcılığının ise YNK’ye verilmesi konusunda uzlaştı. Kabine, 18 Haziran 2014’te yemin etti.

DAİŞ, Haziran 2014’te Musul’u ele geçirdi. 3 Ağustos 2014’te Şengal’de konuşlu KDP peşmergeleri bölgeden çekildi ve DAİŞ, Êzidîlere yönelik soykırım başlattı. Binlerce Êzidî katledildi, kadınlar ve çocuklar kaçırıldı.

Ekim 2015’teki maaş protestoları sırasında KDP bürolarının ateşe verilmesinden Goran Hareketi’ni sorumlu tutan KDP, parlamento başkanını tanımadığını açıkladı. Bakanlar bakanlıklara alınmadı ve yerlerine başka isimler atandı. Goran Hareketi, parlamentoya danışılmadan yapılan atamaların meşru olmadığını bildirdi. Ekim 2015’ten 15 Eylül 2017’ye kadar parlamento toplanamadı.

Goran ve Komele 20 Aralık 2017’de, Silêmanî’deki yeni maaş protestoları sırasında hükümetten resmen çekildi. Bununla da 8’inci kabine 2019’a kadar yeniden KDP-YNK hükümeti olarak görev yaptı.

DOKUZUNCU KABİNE: 2019-

Mesrur Barzani’nin KDP, YNK, Goran, Türkmen ve Hristiyan temsilcilerinden oluşan kabinesi, 10 Temmuz 2019’da güvenoyu aldı. KDP’li Vala Ferid, 18 Şubat 2019’da parlamento tarihinin ilk kadın başkanı olarak seçilirken, 11 Temmuz 2019’da yerini YNK’li Rewaz Fayiq’e bıraktı. YNK, 26 Ekim 2022’de Bakanlar Kurulu toplantılarını boykot etmeye başladı. Mesrur Barzani ile Qubad Talabani’nin görüşmesinin ardından boykot, 14 Mayıs 2023’te sona erdi. Goran Hareketi, 10 Ekim 2024’te hükümetten çekilme kararı aldı.

Kürdistan Parlamentosu, Ekim 2022’de görev süresini bir yıl uzattı. Seçim, 1 Ekim 2022, 18 Kasım 2023, 25 Şubat 2024 ve 10 Haziran 2024 tarihleri olmak üzere dört kez ertelendi. Irak Federal Yüksek Mahkemesi, 30 Mayıs 2023’te görev süresinin uzatılmasının anayasaya aykırı olduğuna hükmederek dönemin tüm parlamento işlemlerini geçersiz saydı. Bunun üzerine seçim komisyonu yetkisini de kaybeden parlamento seçimlerini, Irak Bağımsız Yüksek Seçim Komisyonu yürüttü. Aynı mahkemenin kararıyla bölge, Hewlêr, Silêmanî, Duhok ve Halepçe olmak üzere dört seçim bölgesine ayrıldı. Dokuzuncu kabinenin dört yıllık görev süresi, 10 Temmuz 2023’te doldu.

Bir sonraki dosyamızda, önceki hükümet kurma süreçlerinde yaşanan tıkanıkları ve son seçim sürecini ele alacağız.