GÖRÜNTÜLÜ

'Kendi kaderini tayin hakkı başka halklara tanındıysa, neden Kürtlere tanınmasın?'

BM eski bağımsız uzmanı Alfred de Zayas, Kürt halkının kendi kaderini tayin hakkının önündeki engellerin siyasi olduğunu söyledi. ANF’ye konuşan de Zayas, uluslararası hukuktaki çifte standardı eleştirdi.

ALFRED DE ZAYAS

Halkların kendi kaderini tayin hakkı, uluslararası hukukun temel ilkeleri arasında yer almasına rağmen, devletlerin siyasi ve ekonomik çıkarları nedeniyle bu hakkın hayata geçirilmesi tartışma konusu olmaya devam ediyor. Özellikle dört ülkeye bölünmüş ve kendi siyasi statüsüne sahip olmayan Kürt halkının uluslararası alanda temsili, siyasi, kültürel ve dilsel haklarının güvence altına alınması, uluslararası hukukun çözüm bekleyen temel sorunları arasında bulunuyor.

Birleşmiş Milletler’in (BM) 2012-2018 yılları arasında Demokratik ve Adil Bir Uluslararası Düzenin Geliştirilmesinden Sorumlu Bağımsız Uzmanı olarak görev yapan uluslararası hukuk ve insan hakları uzmanı Alfred de Zayas, Kürt halkının kendi kaderini tayin ve özerklik hakkını, BM bünyesinde statü elde etme olanaklarını, devletsiz halklara yönelik yaklaşımı ve uluslararası hukuktaki çifte standartları ANF’ye değerlendirdi.

Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkının uluslararası hukuk açısından güçlü dayanaklara sahip olduğunu belirten de Zayas, bu hakkın hayata geçirilmesinin önündeki temel engelin hukuki değil, siyasi olduğunu vurguladı. BM'nin Kürt halkına karşı sorumluluklarını yerine getirmediğinin altını çizen de Zayas, Kürtlerin hak ihlallerini uluslararası mekanizmalara taşıması, devletler arası başvuru yollarını değerlendirmesi ve uluslararası kamuoyunda daha güçlü bir dayanışma ağı oluşturması gerektiğine dikkat çekti.

Avrupa Birliği'nin Kürt meselesine yaklaşımını da sert sözlerle eleştiren de Zayas, uluslararası hukukun bütün halklara eşit biçimde uygulanması gerektiğini belirterek, “Eğer kendi kaderini tayin hakkı başka halklara tanındıysa, neden Kürt halkına tanınmasın?” diye sordu.

BM Uluslararası Hukuk Uzmanı Alfred de Zayas ile yaptığımız söyleşi şöyle:

‘KENDİ KADERLERİNİ TAYİN HAKKINI EN ÇOK KÜRTLER HAK EDİYOR’

Sayın de Zayas, uzun yıllar Birleşmiş Milletler bünyesinde uluslararası hukuk, insan hakları ve halkların kendi kaderini tayin hakkı üzerine çalışmalar yürüttünüz. Öncelikle temel bir soruyla başlamak istiyorum. Uluslararası hukuk açısından bir halkın kendi kaderini tayin hakkı ne anlama geliyor? Bu hak yalnızca bağımsız bir devlet kurmayı mı ifade ediyor, yoksa farklı biçimlerde de kullanılabilir mi?

Elbette, kendi kaderini tayin hakkı içsel biçimde de kullanılabilir. Federal bir devlet varsa ve bir halk geniş bir özerkliğe sahipse bu sistem işleyebilir. Ancak bir devlet, binlerce yıldır kendi topraklarında yaşayan bir halkı baskı altında tutuyorsa ne olacak? Kürtler, Türkiye, Suriye, İran veya Irak topraklarına yakın zamanda gelmiş göçmenler değildir.

Kendi kaderini tayin hakkını gerçekten ciddiye alsaydık, bu hakkı en açık biçimde hangi halkın taşıdığını sorardık. Ben Kürtler derdim. Kürtler 40-45 milyon nüfusa sahip ve dört devlete bölünmüş durumda. Buna rağmen kendilerine ait bir devletleri yok.

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Sevr Antlaşması'na uyulmuş olsaydı kendi devletlerine sahip olabilirlerdi. Ancak o dönemde Mustafa Kemal, Fransız ve İngiliz güçlerine karşı savaş yürüttü. Bu güçler yeni Türkiye'nin topraklarından çıkarıldı. Ardından Sevr Antlaşması yürürlükten kaldırılarak yerine Kürt ve Ermeni halklarından hiç söz etmeyen Lozan Antlaşması getirildi.

Peki, kendi kaderini tayin hakkının hukuki dayanakları nelerdir?

Bunları Birleşmiş Milletler Şartı'nın 1. ve 55. maddelerinde, ayrıca 11. ve 12. bölümlerinde bulabilirsiniz. Bu hak aynı zamanda Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin ortak 1. maddesinde de yer almaktadır. Bu konuda çok geniş bir literatür bulunuyor. Bunlar arasında, 2014 yılında BM Genel Kurulu'na sunduğum A/69/272 sayılı raporum da var. Bu raporda, hangi halkların özerklik veya bağımsızlık talebinde bulunabileceğine ilişkin ölçütleri ele alıyorum.

Devam etmeden önce, henüz yeni yayımlandığı için belki de bilmediğiniz bir kitaptan söz etmek istiyorum. Norveçli genç bir araştırmacı olan Blerim Mustafa'nın doktora tez danışmanlığını yaptım. Ailesi Kuzey Makedonya kökenli. Doktora tezini ayrılma hakkına, özellikle de uluslararası hukukta remedial secession olarak adlandırılan, yani “çare olarak ayrılma” veya “telafi edici ayrılma” kavramına ayırdı.

Kitabının adı “Remedial Secession After the Cold War: Self-Determination and the Question of Secession.” Bu çalışmanın önemli bir bölümü Kürtlere ayrılmıştır. Yazar, üç örneği inceliyor. Birincisi, geçmişte Endonezya tarafından işgal edilen, sömürgeleştirilen ve baskı altında tutulan Doğu Timor halkı. İkincisi, bütün devletler tarafından tanınmayan ve henüz BM üyesi olmayan, ancak bir devlet olarak varlığını sürdüren Kosova. Üçüncüsü ise kendi kaderini tayin konusunda son derece açık bir sonuç ortaya koyan referandumun gerçekleştirildiği Irak Kürdistanı.

‘ULUSLARARASI HUKUK KÜRTLER İÇİN DE GEÇERLİ OLMALI’

Peki, bu örneklerde ne oluyor? Mesele, algılarla ve farklı durumlara farklı ölçütlerin uygulanmasıyla ilgili. Bir uluslararası hukuk profesörü olarak beni her zaman özellikle ilgilendiren bir mesele var: Uluslararası hukukun herkese eşit biçimde uygulanması.

Tanımı gereği uluslararası hukuk, uluslararası ve evrenseldir. Dolayısıyla “Bu hukuku Kosova'ya uygularım ama Kürdistan'a uygulamam” diyemezsiniz. Burada temel bir siyasi boyut da bulunuyor. Bu da bir devletin uluslararası toplum, yani diğer devletler tarafından tanınması meselesidir.

Peki, uluslararası hukuka göre kimlerin kendi kaderini tayin hakkı vardır? Hiç kuşkusuz Kürt halkının. Kürtler bir halktır ve BM Şartı'na, sömürgesizleşme süreciyle gelişen uluslararası hukuk ilkelerine, ayrıca kendi kimliğini, kültürünü ve dilini koruma hakkına dayanabilir.

Bütün bu haklar uluslararası insan hakları sözleşmeleri ve Uluslararası Adalet Divanı'nın içtihatları tarafından korunmaktadır. Toprak bütünlüğünden söz ettiğimizde, bunun devletlerin egemenliği gibi uluslararası hukukun temel ilkelerinden biri olduğunu elbette kabul etmemiz gerekir. Ancak Uluslararası Adalet Divanı'nın 2010 yılında Kosova hakkında verdiği danışma görüşünün özellikle 80. paragrafında, toprak bütünlüğü ilkesinin devletler arasındaki ilişkilerde geçerli olduğu açıkça belirtilmektedir.

Başka bir ifadeyle bu ilke, bir devletin egemenliğini başka bir devletin işgaline, saldırısına veya topraklarını ele geçirmesine karşı korur. Benim yorumuma göre bu ilke, halkların kendi kaderini tayin hakkını reddetmek amacıyla kullanılamaz.

Dolayısıyla bu bağlamda toprak bütünlüğü ilkesinin, devletin iç ilişkilerine uygulanması söz konusu değildir. Bu ilke, devletler arasındaki dış ilişkilerle ilgilidir. Örneğin A devleti, B devletinin topraklarını işgal edemez, sömürgeleştiremez veya oraya kendi yerleşimcilerini yerleştiremez. Ancak bir halkın kendi kaderini tayin hakkı ile bir devletin mevcut sınırlarını değiştirmeden koruma isteği arasında çatışma ortaya çıktığında, bana göre kendi kaderini tayin hakkı toprak bütünlüğü ilkesinden üstün tutulmalıdır.

‘KÜRTLERİN HAKLARI SİYASİ VE EKONOMİK ÇIKARLARA KURBAN EDİLİYOR’

Kendi kaderini tayin hakkının uluslararası hukukta açık biçimde tanındığını söylüyorsunuz. Buna rağmen Kürtlerin bu hakkı kullanmasının önünde ciddi engeller bulunuyor. Sizce bunun temel nedeni uluslararası hukuktaki eksiklikler mi, yoksa devletlerin siyasi ve ekonomik çıkarları mı?

Anlattıklarım, meselenin teorik boyutuydu. Yakın zamanda İspanyolca olarak da yayımlanan Building a Just World Order adlı kitabımda bu konuyu ele alıyorum. Kitabın beşinci bölümünü kendi kaderini tayin hakkının teorisine ve uygulamasına ayırdım. Ancak bir gerçeği anlamak, kabul etmek ve onunla yüzleşmek gerekiyor. O da bu meselenin son derece siyasi bir mesele olmasıdır.

Uluslararası koşullar elverişli değilse, yeterince güçlü devletin desteğini alamıyorsanız ister özerklik ister ayrılma yoluyla olsun, kendi kaderini tayin hakkını hayata geçirmek neredeyse imkansız hale gelir. Yani bu durum, güç dengeleri ve devletlerin ekonomik çıkarlarıyla ilgili bir meseledir. Örneğin Irak Kürdistanı'nın petrol bakımından zengin bir bölge olduğunu unutmamak gerekiyor. Burada önemli kaynaklar, ekonomik değerler ve çıkarlar bulunuyor. Çok uluslu şirketler ve diğer aktörler mevcut durumun korunmasını istiyor ve Kürdistan'ın bağımsızlığından endişe duyuyor.

Ben, özellikle 1988 yılında Halepçe'de yaşanan soykırım dikkate alındığında, Irak Kürdistanı halkının bir telafi hakkına sahip olduğunu düşünüyorum. Bana göre bu telafi, bağımsızlık, yani ayrılma olmalıdır.

Peki Kürtler ne yapabilir? Uluslararası hukuk çifte standartlarla uygulanıyor. Kendi kaderini tayin ve kendi devletini kurma hakkına sahip olan bir diğer halk da Filistin halkıdır. Her gün televizyonda benim soykırım olarak değerlendirdiğim olayları görüyoruz. İsrail'in Filistin halkına yönelik baskıları hakkında son derece kapsamlı bilgiye sahibiz. Peki, uluslararası toplum bunları durdurmak için ne yaptı? Hiçbir şey. Boykot, yatırımların geri çekilmesi ve yaptırımlar anlamına gelen BDS hareketi var.

Peki, bu hareket bir ilerleme sağlayabildi mi? Hayır. Burada Avrupa devletlerinin ve başta Amerika Birleşik Devletleri'nin suç ortaklığı söz konusudur. ABD, Birleşik Krallık ve Avrupa Birliği ülkeleri İsrail'e askeri, ekonomik, siyasi, diplomatik ve medya alanlarında destek sağladı. Bana göre bu nedenle soykırıma ortak oluyorlar.

‘KÜRTLER İŞGALE KARŞI DİRENME HAKKINA SAHİP’

Peki, dünyada ne oluyor? Hiçbir şey. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres bile “soykırım” kelimesini kullanmadı. Bir kez bile. Aynı şekilde BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk de Filistinlilere karşı işlenen suçları ve hak ihlallerini kınayabiliyor, ancak “soykırım” ifadesini kullanmaya cesaret edemedi.

Görüyorsunuz, bu aynı zamanda bir algı meselesidir ve burada medyanın rolü de bulunuyor. Bana göre medya, Filistinlilere karşı düşmanca bir tutum benimsedi. Filistinlileri karaladı, onları terörist olarak gösterdi ve şeytanlaştırılmalarına katkıda bulundu. Oysa Filistin halkı, kendi kaderini tayin hakkına ve İsrail gibi bir devlet tarafından gerçekleştirilen işgale, baskıya ve sömürüye karşı direnme hakkına sahiptir.

Elbette direnme hakkı Kürtler için de geçerlidir. Benim uluslararası hukuk yorumuma göre Kürtlerin de işgale ve insan haklarının ihlal edilmesine karşı direnme hakkı vardır. Bu ilke, BM Genel Kurulu'nun 33/14 sayılı kararının 7. maddesinde de ele alınmaktadır. Ancak tekrar söylüyorum, bunlar teoriden ibarettir.

‘KÜRTLERİN ENFERMASYON SAVAŞINI KAZANMASI GEREKİYOR’

Uluslararası hukukta tanınan hakların uygulanmasının büyük ölçüde siyasi güç dengelerine bağlı olduğunu belirtiyorsunuz. Peki, Kürtler kendi kaderini tayin hakkını uluslararası alanda daha güçlü biçimde gündeme getirmek ve destek kazanmak için nasıl bir yol izlemeli? Özellikle uluslararası kamuoyunu ve farklı devletleri harekete geçirmek için ne yapmalılar?

Uygulamada ABD'nin, Birleşik Krallık'ın ve Avrupa Birliği'nin politikalarını belirleyen şey ekonomik çıkarlardır. Şu anda bu güçlerin Türkiye, Suriye veya Irak'taki durumu değiştirmek gibi bir çıkarı bulunmuyor. Elbette İsrail ve ABD, İran'da bir rejim değişikliği istiyor. Bunu biliyoruz, bunu görüyoruz.

Bana göre bu tamamen uluslararası hukuka aykırıdır. Ancak buna karşı çıkabilecek yeterince etkili mekanizmalara sahip değiliz. Peki, ne yapabiliriz? Elimizde kamuoyu, dünya kamuoyu kalıyor.

Kürtlerin “Küresel Güney” veya “Küresel Çoğunluk” olarak adlandırılan ülkelerde dostlar ve müttefikler bulması son derece önemlidir. Ancak dost ve müttefik kazanabilmek için insanların öncelikle sizin durumunuzu bilmesi gerekir. Bugün burada, Cenevre'de veya New York'ta birine Sevr Antlaşması'ndan söz ederseniz muhtemelen size hiçbir şey anlamadan bakacaktır. Pek çok insanın bu konuda hiçbir fikri yok.

Aynı şekilde Kürt halkından söz ettiğinizde, bazı insanlar bu halkı hiç duymamış veya tarihine ilişkin neredeyse hiçbir şey öğrenmemiş olabilir. Bu nedenle Kürtlerin enformasyon savaşını kazanması gerekiyor. İnsanların sizin durumunuz hakkında okumasını, bilgi edinmesini ve yaşadıklarınızı anlamasını sağlamalısınız. Size söylediğim gibi, Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkı en açık ve en temel olan halklardan biri olduğuna derinden inanıyorum. Çünkü 45 milyonluk bir halkın kendi devletine sahip olamaması inanılmaz bir durumdur.

Bu saçmadır, kesinlikle saçmadır. Ama gerçek budur. Buna rağmen sizin durumunuzu çok az insan biliyor.

‘KÜRT HALKININ ÖZERKLİK HAKKINI DESTEKLEYECEK KOALİSYON OLUŞTURULMALI’

Birleşmiş Milletler Şartı'nın 4. maddesine göre BM üyeliği yalnızca devletlere açıktır. Ancak Kürtler gibi kendi devletine sahip olmayan halklar da bulunmakta. Bu halklar BM bünyesinde nasıl bir statü veya temsil hakkı elde edebilir?

Bu her şeyden önce siyasi bir meseledir. Hukuki açıdan ise oldukça kolaydır. Çünkü Filistinliler belirli bir uluslararası tanınma elde etmeyi başardılar. Filistinlilere karşı gerçekleştirilen soykırımları ve maruz kaldıkları etnik temizliği biliyoruz. Filistin halkına yönelik giderek artan bir sempati var. Buna karşılık Kürtler hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyor. Basında Kürtlerle ilgili ne görüyoruz? İnsanların aklına ilk gelen şey ‘terörizm’ oluyor.

Çünkü Türkiye, Abdullah Öcalan'ı ve Türkiye'deki Kürtleri öylesine şeytanlaştırdı ki insanların büyük bir bölümü bu propagandayı kabul etti. Dolayısıyla bu propagandayı ortadan kaldırmak gerekiyor. BM İnsan Hakları Konseyi'nin “Özel Prosedürler” olarak adlandırılan mekanizmalarını harekete geçirmek gerekiyor. Bu mekanizmalar farklı alanlarda görev yapan özel raportörleri kapsıyor. Türkiye, İran, Irak ve Suriye'deki Kürt bölgelerinde neler yaşandığının BM ve bu raportörler aracılığıyla duyurulması son derece önemlidir. Dolayısıyla ilk adım bilgilendirmedir.

Kürt halkının maruz kaldığı adaletsizlikler konusunda bir farkındalık oluşturulduktan sonra, öncelikle Kürt halkı için geniş bir özerkliği, ardından halkın istemesi halinde ayrılma hakkını destekleyecek siyasi bir koalisyon ortaya çıkabilir. Ben, Birleşmiş Milletler'in Kürt halkına karşı sorumluluğunu yerine getirmediğini düşünüyorum. BM, gerekli olan yerlerde referandumlar düzenlemediği için dünyaya karşı da görevini yerine getiremedi.

Oysa Doğu Timor'da, Güney Sudan'da ve Etiyopya ile Eritre'nin ayrılması sürecinde referandumlar düzenlendi. Ancak bu girişimler çok geç gerçekleşti. On binlerce insan hayatını kaybettikten sonra harekete geçildi. Oysa önleyici biçimde hareket edilmesi gerekiyordu. Ayrıca UNESCO'nun Anayasası'nı da iyi tanımalısınız. Çünkü UNESCO'nun görevleri arasında Kürt kültürünün, kimliğinin, dilinin, kültürel mirasının ve kolektif hafızasının korunması da bulunuyor. UNESCO bu konularla ilgili çok sayıda uluslararası konferans düzenledi.

Örneğin Kasım-Aralık 1998'de Barselona'da gerçekleştirilen konferansı hatırlatmak istiyorum. Bu konferansın ardından kendi kaderini tayin hakkının çatışmaları önleyici bir strateji olarak kullanılmasına ilişkin bir bildiri kabul edildi. Çünkü savaşa yol açan şey kendi kaderini tayin hakkı değildir. Tam tersine, bu hakkın haksız biçimde reddedilmesi şiddete yol açar. Yerel, bölgesel ve uluslararası barışı korumak istiyorsak bu sorunları çözmek zorundayız.

Filistin örneğinde gördüğümüz gibi, bir halk sömürgeleştirmeye veya apartheid rejimine maruz bırakılıyorsa Birleşmiş Milletler'in yerine getirmesi gereken açık bir rolü ve sorumluluğu vardır.

Ancak BM hiçbir şey yapmadı.

‘BM SİYASİ ÇIKARLARA TESLİM OLMUŞ DURUMDA’

Beni son derece kaygılandıran da BM’nin siyasi çıkarlar karşısında bu şekilde teslim olmasıdır. Bir örnek vereyim. Yaklaşık bir yıl önce, 17 Kasım 2025'te BM Güvenlik Konseyi 2803 sayılı kararı kabul etti. Bu karar, Donald Trump ve Benjamin Netanyahu ile ilişkilendirilen, sözde bir “Barış Kurulu”nun (Board of Peace) oluşturulmasını öngörüyordu.

Bu ne anlama geliyor? Bu tamamen saçma, korkunç ve kabul edilemez bir durumdur. BM Güvenlik Konseyi kendi yükümlülüklerini “Barış Kurulu” adı verilen sözde özel bir yapıya devredemez. Bu, temel bir çelişkidir ve son derece kabul edilemez bir durumdur.

Rusya ve Çin'in oylamada çekimser kalmasına gerçekten çok şaşırdım. Veto haklarını kullanmalıydılar. İşte vetonun haklı, hatta gerekli olacağı bir durum tam da buydu. Çünkü mesele yalnızca Gazze veya Filistin meselesi değildi. Bana göre Donald Trump'ın bu “Barış Kurulu” ile hedeflediği şey BM’nin yerini almak istemesiydi. Gerçekte bu, BM Güvenlik Konseyi'nin sorumluluklarını Donald Trump'ın eline devretme girişimiydi.

‘ULUSLARARASI HUKUK KÜRTLERİN TEMEL HAKLARINI KORUMAKLA YÜKÜMLÜ’

Kendi kaderini tayin hakkının yanı sıra Kürt halkının yaşadığı ülkelerdeki siyasi, kültürel ve dilsel hakları da uluslararası hukuk açısından önemli bir mesele olarak öne çıkıyor. Peki, Kürtlerin yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları hak ihlallerini uluslararası hukuk gündemine taşımak için hangi hukuki mekanizmalar kullanılabilir?

Uluslararası hukuk bu konuda açıktır. Yalnızca halkların haklarını değil, azınlıkların haklarını da tanımaktadır. Azınlık hakları yalnızca ayrımcılığa uğramama hakkıyla sınırlı değildir. Bunlar aynı zamanda pozitif haklardır. Bir azınlığın kendi kültürünü yaşatma, kendi dilini konuşma ve kendi kurumlarına sahip olma hakkını da kapsar. Uluslararası hukukta teorik olarak öngörülen budur.

Bildiğiniz gibi Türkiye, Avrupa Birliği (AB) üyesi değildir. Ancak Avrupa Konseyi üyesidir ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraftır. Dolayısıyla Türkiye'de Kürtlerin haklarının ihlal edilmesi konusunda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) de başvurular yapılmalıdır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sisteminde devletler arası başvuru yapma imkanı da bulunuyor. Başka bir ifadeyle, sözleşmeye taraf bir devlet, sözleşmede güvence altına alınan hakların ihlal edilmesi nedeniyle Türkiye dahil başka bir devlete karşı başvuruda bulunabilir.

Bu mekanizma, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme kapsamında da bulunmaktadır. Gerekli koşulların sağlanması halinde bireysel başvuruların yanı sıra devletler arası başvurular da Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi'ne sunulabilir.

İsrail hakkında halihazırda birçok dava bulunuyor. Özellikle Filistin'in İsrail'e karşı Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi önünde başlattığı süreci hatırlatmak istiyorum. İşkenceye Karşı Komite tarafından da çok sayıda dava incelendi.

Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 41. maddesinin de belirli koşullar altında devletler arası başvuru mekanizması öngördüğünü hatırlatmakta fayda var. Yanılmıyorsam, yaklaşık 172 devlet bu sözleşmeye taraftır. Dolayısıyla tamamen evrensel olmasa da buna oldukça yakındır.

Bu mekanizma kapsamında, komitenin ilgili yetkisini kabul etmiş devletler, aynı usulü kabul etmiş başka bir devletin sözleşmeyi ihlal ettiğini ileri sürebilir.

Türkiye söz konusu olduğunda, sözleşmenin birçok maddesine dayanılabilir. Birinci madde halkların kendi kaderini tayin hakkıyla ilgilidir. Altıncı madde yaşam hakkını, yedinci madde işkence yasağını, 14. madde adil yargılanma hakkını ve mahkemelerin bağımsızlığını düzenler. 25. madde siyasal yaşama katılımı, 26. madde eşitlik ve ayrımcılık yasağını, 27. madde ise azınlıkların haklarını güvence altına alır.

‘DEVLETLER CESARET EDEMİYOR’

Bir devletin, mevcut mekanizmaları kullanarak Kürt halkının durumunu BM İnsan Hakları Komitesi'nin gündemine taşımasını isterdim. Bugüne kadar hiçbir devlet bunu yapmaya cesaret edemedi. Nedenini de anlamıyorum. İşte tam da bu noktada sizlere büyük bir sorumluluk düşüyor. Öncelikle insanları mevcut bütün hukuki imkanlar ve uluslararası mekanizmalar hakkında bilgilendirmelisiniz. Bunlara devletler arası başvuru mekanizmaları da dahildir.

Belki Türkiye'ye karşı böyle bir girişimde bulunmaya hazır bir devlet bulunabilir. Çünkü bu, evrensel öneme sahip bir meseledir. Sözleşmeye taraf devletlerin, sözleşme hükümlerine uyulmasını talep etmekte meşru bir çıkarı vardır.

Ben, BM İnsan Hakları Komitesi'nin usullerini çok iyi biliyorum. Zamanında komitenin iç tüzüğünün hazırlanmasına bizzat katıldım. Dolayısıyla işleyişini çok iyi tanıyorum. Hukuki imkanlar var. Ancak en büyük engel bilgi ve farkındalık eksikliğidir. Dünya, Kürtlerin durumunu yeterince bilmiyor.

Ne yazık ki Türkiye, tıpkı İsrail'in Filistinlilere karşı yaptığı gibi, Kürtleri şeytanlaştırmakta başarılı oldu. Kürtlerin ‘terörist’ olarak gösterilmesine dayanan bu algıyla mücadele edilmelidir. İnsanların, Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkına öteden beri sahip olduğunu anlaması gerekiyor.

‘AB AHLAKİ AÇIDAN İFLAS ETMİŞ DURUMDA’

Uluslararası hukuk nezdinde halkların işgale ve baskıya karşı direnme hakkından söz ettiniz ve Kürtlerin işgal altında olduğuna vurgu yaptınız. Bu bağlamda bugün kendisini fesheden PKK bir direniş hareketi olarak değerlendirilebilir miydi? PKK’nin kendisini feshetmesine ve barışta ısrar etmesine rağmen, AB’nin hala PKK'yi ‘terör’ örgütü olarak değerlendirmeye devam etmesini nasıl yorumlamak gerekir?

Sorun şu ki Avrupa Birliği ahlaki açıdan iflas etmiş durumda. Bunu söylemem size biraz radikal gelebilir ama ben durumu böyle görüyorum. Avrupa Birliği, onlarca yıldır benim soykırımdan sorumlu olduğunu düşündüğüm bir devlete askeri, ekonomik, siyasi, diplomatik ve medya alanlarında destek sağlıyor.

Peki, Avrupalılar gerçekte hangi değerleri savunuyor? Artık hiçbir ahlaki otoriteleri kalmadı. İsrail'in Filistinlilere karşı kullandığı propagandayı tekrarlıyorlar. Aynı zamanda Türkiye'nin Kürtlere karşı yürüttüğü propagandadan da yararlanıyorlar. Bunu yapmak kolay, çünkü ticari ilişkiler devam ediyor.

Erdoğan'ı veya Türkiye hükümetini bu durumun artık sürdürülemeyeceğine ikna etmek istiyorsanız ticaret alanında harekete geçebilirsiniz. Türkiye'ye belirli ürünleri satmayı veya Türkiye'den ürün satın almayı durdurabilirsiniz.

Aynı durum ABD ve Donald Trump'ın politikaları için de geçerlidir. Devletler neden hâlâ Boeing uçakları satın alıyor? Neden Lockheed Martin veya Raytheon tarafından üretilen askeri teçhizatları, Amerikan savunma sanayisinin F-35 ve F-16 savaş uçaklarını satın alıyorlar? Neden Amerikan devlet tahvillerini almaya devam ediyorlar? Bunlara son vermek gerekiyor.

Boykot, Yatırımların Geri Çekilmesi ve Yaptırımlar anlamına gelen BDS hareketinin temel ilkesi de tam olarak budur. Bu strateji yalnızca İsrail'e değil, ABD'ye de uygulansaydı değişiklikler yaşanırdı. Çünkü ekonomik çıkarlar zarar görmeye başladığında bunun önemli siyasi sonuçları olabilir. Ancak bunun bilincinde olmak gerekiyor. Beni endişelendiren, hiçbir şey olmamış gibi davranmaya ve business as usual, yani olağan işleyişe devam etmemizdir.

Filistinliler lehine çok sayıda açıklama yapılıyor, güçlü söylemler kullanılıyor. Peki, acı çeken, ağır baskılara maruz kalan bu halkı kurtarmak için gerçekten somut bir şey yapılıyor mu? Hayır. Yalnızca konuşuyoruz. Daha önce de söylediğim gibi, António Guterres'in İsrail tarafından işlenen suçları kınarken “soykırım” ifadesini kullanmamış olmasını utanç verici buluyorum. Birleşmiş Milletler'in, bana göre, Türkiye'nin Kürtlere karşı yürüttüğü propagandayı tekrarlamaya devam etmesini de utanç verici buluyorum.

Çok kusurlu bir dünyada yaşıyoruz. Devletlerin barış, kalkınma, iklim ve dünyanın karşı karşıya olduğu büyük sorunları tartışabilecekleri bir foruma ihtiyacımız var. Küresel sorunlara küresel çözümler bulmamız gerekiyor. Koordinasyona, diyaloğa, birbirimizi daha iyi tanımaya ve anlamaya ihtiyacımız var.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na ve onun evrensel niteliğine derinden bağlıyım. BM İnsan Hakları Konseyi'nin de yalnızca seçimle belirlenen 47 devletten oluşan bir sistem yerine, evrensel katılıma dayanmasını isterdim. Seçimlerin nasıl yapıldığını ve bunlara eşlik eden bütün siyasi manevraları biliyorum. İnsan Hakları Konseyi'nde bir sandalye elde etmek için devletler arasında yürütülen pazarlıkları, karşılıklı çıkar ilişkilerini ve anlaşmaları da biliyorum.

Eğer İnsan Hakları Konseyi, bütün devletlerin eşit oy hakkına sahip olduğu gerçek bir insan hakları genel kuruluna dönüşseydi dünya çok daha iyi bir yer olurdu. Sistem çok daha iyi işler ve siyasi manevralara çok daha az açık hale gelirdi. Her durumda, Kürtler haklarını biliyor. Onlar için önemli olan kültürünü, dilini ve mirasını savunmaktır. Siz Kürtsünüz ve Kürt olmaktan gurur duyabilirsiniz.

Bu nedenle bugüne kadar yaptığınız gibi barışçıl yollarla mücadele etmeye, dünyayı ikna etmeye, uluslararası kamuoyunu durumunuz ve haklarınız konusunda bilgilendirmeye devam edin.

ALFRED DE ZAYAS KİMDİR?

Alfred de Zayas, uluslararası hukuk, insan hakları ve halkların kendi kaderini tayin hakkı üzerine çalışmalarıyla tanınan hukukçu, tarihçi, akademisyen ve yazardır. Harvard Üniversitesi'nde hukuk eğitimi alan de Zayas, Almanya'daki Göttingen Üniversitesi'nde tarih alanında doktora yaptı. İsviçre'deki Cenevre Diplomasi Okulu'nda (Geneva School of Diplomacy) uluslararası hukuk ve tarih profesörü olarak görev yapmaktadır.

1980-2003 yılları arasında Birleşmiş Milletler'in Cenevre'deki insan hakları birimlerinde hukukçu olarak çalışan de Zayas, BM İnsan Hakları Komitesi Sekreterliği ve başvurular biriminin yöneticiliği görevlerini üstlendi. 2012-2018 yılları arasında ise BM İnsan Hakları Konseyi'nin Demokratik ve Adil Bir Uluslararası Düzenin Geliştirilmesinden Sorumlu İlk Bağımsız Uzmanı olarak görev yaptı. Bu dönemde BM Genel Kurulu ve İnsan Hakları Konseyi'ne 14 rapor sundu.

Uluslararası hukuk, azınlık hakları, soykırım, kendi kaderini tayin hakkı ve BM reformu üzerine çok sayıda kitap ve akademik makale kaleme alan de Zayas'ın eserleri arasında Building a Just World Order (Adil Bir Dünya Düzeni İnşa Etmek) ve United Nations Human Rights Committee Case Law (BM İnsan Hakları Komitesi İçtihatları) bulunuyor.