Türkiye’de tiyatro, uzun süredir yaşadığı yapısal sorunların yanı sıra siyasi atmosferin etkisiyle de giderek özünden uzaklaşıyor. Politik olduğu iddia edilen oyunlar dahi Türkçü ideolojinin etkisinden kurtulamıyor.

Özellikle Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin başlamasıyla birlikte sanatın barış mücadelesindeki yeri ve bugüne kadar yaşananlar kamuoyunda tartışılmaya başlandı. Bugüne kadar savaşın etkisiyle Kürt halkını ve diğer halkları hedef alan, ırkçı söylemlerin öne çıktığı eserler sahnelenirken, yeni süreçle birlikte sanatın dilinin de değişmesi gerektiği yönündeki tartışmalar gündeme geldi.

Tiyatro yönetmeni ve dramaturg Abdullah Uysal, Türkiye’de tiyatronun mevcut durumunu ve sanatın barış mücadelesindeki rolünü ajansımıza değerlendirdi.

‘TİYATRO TEKNİK VE EKONOMİK OLARAK ZOR BİR MESLEK’

Tiyatronun, özellikle AKP iktidarı döneminde yaşanan kültürel erozyondan etkilendiğini belirten Uysal, tiyatronun karşı karşıya olduğu sorunların ekonomik, toplumsal ve siyasi boyutları bulunduğuna dikkat çekerek şunları söyledi:

“Türkiye'de tiyatronun durumu ne? Türkiye'de tiyatronun durumu aslında iyi ama değil. Özellikle son 25 yıldır, AKP iktidarıyla beraber yaşanan kültürel erozyonu ve bunun sonuçlarını okumak biraz zor. Çünkü tiyatro, teknik ve ekonomik olarak zaten çok zor bir meslek. Yaptığınız bir ürün var, bir sanatsal estetik var ve bu estetiği sunabileceğiniz alanlar var. Bu alanlardan kaynaklı bunun karşılığında bilet sattığınız bir durum var. Bunun toplumun tüm ilişki ağlarıyla, ekonomik ve sosyolojik yapısıyla direkt bir bağlantısı var. Halkın ferah olduğu, ekonomik dertlerin çok problem olmadığı, ülkede demokrasi sorununun olmadığı yerlerde tiyatro, izleyicisini otomatik olarak bulur. Çünkü insanlar artık rahatlayabilecekleri, kendilerine zaman ayırabilecekleri durumlar yaratırlar. Bu da tiyatroyu doğrudan etkiler; biletleriniz satılır, bir oyununuzu onlara iletebilirsiniz.

Fakat Türkiye, zaten kuruluşundan itibaren ekonomik sorunlarla mücadele eden bir ülke. Ama son 25 yıldır, özellikle AKP iktidarıyla beraber ekonomi takla atmış durumda, çok kötü durumda. Bundan kaynaklı da tiyatroyu üretenler ya daralmak zorunda kaldılar -30 kişilik, 20 kişilik, 15 kişilik salonlarda, daha dar yerlerde oynamak zorunda kaldılar- ya da ekonomik anlamda kendilerini daraltmak zorunda kaldılar.

Örnek verelim: Çok kalabalık kadrolu oyunlar yapılmıyor artık. Dikkat edin, tek kişilik oyunlar, daha müzikal kabare tarzında, beyninizi yormayacak, günlük ilişkilerinizden koparacak, daha böyle tabiri caizse ‘cheesy’ denen, daha ucuz, daha bayat bir hikaye vardır aslında.

Sanal medyanın kullanımıyla beraber öne çıkan popülerlik, ünlülük, anlık durumlardaki tepkiler, insanların sizi tercih etmesinin nedenlerini değiştirdi. O yüzden tiyatro yaptığını iddia eden bir grup var Türkiye'de ve bunların biletleri yok satıyor işte. Bir örnek verelim: 70'li yıllardan beri filmleri çekilmiş, 20 kere tiyatrosu oynanmış, dizileri çekilmiş basit bir hikayeyi şu anda Türkiye'de oynuyorlar ve bunu 3-5 bin kişilik salonlarda 5 bin TL biletle oynuyorlar ve hepsi ‘sold out’, yani biletlerin hepsi tükeniyor. Hatta belki izleyicilerimiz hatırlar, Türkiye'de ‘Ben yerimi göremiyorum’ kavgalarının çıktığı bir tiyatro oyunu vardı. Eğer bu oyunu, bu videoyu alıp yurt dışından birine izletirseniz Türkiye'de seyirci problemi yoktur aslında, Türkiye'de tiyatro problemi yoktur.

Ama aynı zamanda döndüğümüzde, bugün Kürdistan'ın birçok ilinde ya da Türkiye'nin metropol illerindeki birçok tiyatro sahnesinin ekonomik nedensizliklerden kaynaklı kapandığı haberlerini alıyoruz. Aslında Türkiye'deki ekonomik, politik ve sınıfsal çelişkiler büyüdükçe, bunun üzerine kültürel anlamda da bir uçurum açıldıkça tiyatronun varlığından söz etmek zor oluyor.

Aslında burada şu tartışma başlıyor: Hangisi tiyatro, hangisi değil? Ama bizim bildiğimiz tiyatro; topluma dokunan, toplumu değiştirme gücüne sahip olan, halklara, insanlara, kadınlara, ekolojiye, hayvanlara, dünyaya yeni bir umutla bakmayı sağlayacak olan ya da dünyayı değiştirebilme gücünü size verebilecek olan sanat eserlerinin üretimidir. Böyle bir üretim yok maalesef. Bu, politik anlamda sanatsal yasaklardan, sansürlerden kaynaklanıyor. Artı otosansür var. Çünkü bir de böyle bir dünya var. Kendiniz sansürlenmeseniz bile artık Türkiye'de ne zaman gözaltına alınacağınız, attığınız hangi tweet'ten dolayı yargılanacağınız ya da hangi mekanda söylediğiniz bir cümleden kaynaklı hapis yatacağınızın garantisi olmadığı için ister istemez otosansüre kendinizi gark eyliyorsunuz. Bundan kaynaklı evet, Türkiye'de tiyatronun durumu iyi değil.”

‘DÜŞMANIN HUKUKUNA DÜŞMANCA CEVAP VEREN HERŞEY POLİTİKLEŞİYOR TÜRKİYE’DE’

Türkiye’de politik tiyatronun politika yapılmasıyla birlikte ele alınması gerektiğini belirten Uysal, artık Kemalist birinin bile politik tiyatro yaptığını iddia ettiğini dile getirerek şunları söyledi:

“Türkiye'de politik tiyatro yapılıyor mu? Aslında az önceki soruya verdiğim cevapla ilintili bir şey. Sosyolojik anlamda Türkiye'de politika yapılıyor mu? Ya da uzun zamandır Türkiye'de politika nasıl yapılıyor? Yani burada politik olmak yaptığınız işin içeriğinin politik olması mı, yoksa kişi olarak kendinizi gösterdiğiniz yerin politikleşmesi mi?

Şu anda istifa etmiş, İzmir Şehir Tiyatrolarının başında bir arkadaşımız vardı. Daha önce İstanbul Şehir Tiyatroları’nda çalışıyordu ve AKP iktidarı döneminde oradan uzaklaştırılmış. Söylemlerinin geneli diğer halkları ve inançları bağlamayan, tekdüze bir Kemalist doğrultuda olan bu kişi, bugün politik tiyatro yaptığını iddia ediyor. Oysaki onun politik tiyatrosunda Kürtlere yer yok, kadınlara yer yok, diğer halklara, diğer inançlara yer yok. Düşmanın hukukuna düşmanca cevap veren her şey politikleşebiliyor Türkiye'de.

Oysaki politik tiyatro, tam da sizin birine muhalif olmanız değil, hayatın özünden gelen gücünüzle değiştirme gücünüzü tasarruf eder. Brecht bunu söyler. Brecht bunu söylerken Augusto Boal da bu politik tiyatro için ‘Devrimin provasıdır’ der.

Sizin bir devrim hayaliniz var mı, yok mu? Tiyatronuz bunun neresinde duruyor ve siz devrimi nasıl hayal ediyorsunuz? Bunu yapabildiğinizde sizin için sahneler, sokaklar, her yer sahne, her yer tiyatro olabiliyor. Bugün bir direnişçiyi eylem alanında oynadığınızda politikleşebilirsiniz. Bugün bir barınakta hayvanları katledenler varsa o barınağın önünde oynarsanız politikleşebilirsiniz. O çatışmanın, bugün Fransa'da o gaz bombalarının arasında ya da bugün Kürdistan'da... Orada oynadığınızda siz politikleşebilirsiniz.

Bugün bu ülkede barış istemek en büyük politik taleptir. Bugün bu ülkede hayvan haklarını savunmak, bugün bu ülkede gecenin yarısında kadınlar sokakta özgürce yürüyebilsin demek en politik eylemdir. Birinin karşıtı olmak değil; hayaliniz olacak, bu hayalinizi gerçekleştirebilecek araçlara sahip olacaksınız.

Ben bu hayatta yapabildiğime inandığım, yapabildiğimi kendime kanıtlayabildiğim tek işi, tiyatro yapıyorum. Dili yasaklanmış bir halkın kültürünü yaşatmaya çalışıyoruz ya da geceleri hapsedilmiş kadınların hikayelerini anlatmaya çalışıyoruz. Biz bu hayatta görünmeyenin, hak etmediğini düşündüğümüz hikayelerini anlatıyoruz. Sahneye taşıyoruz, halka bunu taşıyoruz ve bunun için mekan, zaman, yer, sınır tanımıyoruz. O zaman biz politik tiyatro yapıyoruz.”

‘TÜRKİYE’DE TİYATRO ÖTEKİYE BAKMASI GEREKEN YERDEN BAKIYOR’

Tiyatronun ötekiye bakışına da değinen Uysal, halkların kendi hikayelerini kendilerinin anlatması gerektiğini belirterek söyledi:

“Türkiye'de tiyatro ötekiye aslında bakması gereken yerden bakıyor. Hep şey derler ya, ben çok severim bu sözü: ‘Aslanların tarihlerini avcılar yazar. Ne vakit ki aslanlar kendi tarihlerini yazdığında biz gerçek tarihle yüz yüze kalacağız.’

Türkiye'de mevcut politik yapıların, özellikle ana dili konusundaki yasaklarından kaynaklı bugün Türkler ‘dezavantajlı grup’ diye tabir eder bunları. Oysaki bunlar bu topraklardaki halklardır; Kürtlerdir, Ermenilerdir, Lazlardır, Çerkeslerdir, Abhazalardır. Ama bunların kendi ana dillerinde iş yapmaya ya da kendi öz örgütlülüklerine politik kelepçeler vurulduğundan kaynaklı, onların hikayelerini de yine Türkler anlatmaya çalışıyor aslında. Bu, resmi ideolojinin, TC ideolojisinin diğerine bakışıdır.

Çünkü onlar, hikayelerinde bu ötekiyi yaratmak zorundadırlar ve bunu en iyi ambalajlayıp satabilecekleri yer de bunların sanatlarıdır aslında. Oysaki öyle değildir. Ama aynı zamanda aynı Kürt onun komşusudur, aynı Ermeni onun alt katındaki ustasıdır. Tam da bu noktada Türkiye'de ötekinin, resmi ideolojik sanat alanındaki temsili kenar figürüdür; olması gerektiği kadar yerdedir. Aslında bu bir tezat değil. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti'nin her şeyi çok demokratikmiş gibi, sanki kuruluşundan bugüne diğer halklara, inançlara, bütün yaşamın kendisine topyekün bir saldırısı yokmuş gibi algılamak da boştur. Evet, o yüzden ötekinin Türkiye tiyatrosundaki temsili, Türkiye ideolojisiyle paraleldir. Burada asıl problemli olan, Türkiye'nin ideolojisidir ve neyi yarattığıdır.

O yüzden aslında burada önemli olan, öz örgütlülüklerin kendi ana dilinde, kendi kültüründe ya da tam da ideolojik anlamda kendi varoluşunu koyabilecek tiyatro topluluklarının kendilerini göstermesidir. Bunun örnekleri var mıdır Türkiye'de? Vardır. Yapılmış mıdır? Yapılmıştır. Devrim İçin Hareket Tiyatrosu’ndan birçok politik tiyatro geleneğine, o geleneğin kendisini işçi sınıfıyla kurduğu diyalog çok önemlidir. Ama Türkiye'de diğer etnik kökenlerden dediğimiz halkların -Kürtler, Ermeniler, Abhazlar, Çerkesler- bunların nasıl bir durumu var? İşte orası çok tartışmalı. Burada örgütlenmek, örgütlü sanat yapmak, sanatın kendisini örgütleyici pozisyona sokmak çok önemlidir. Siz kendi dilinizde, kendi kültürünüzde kendi sanatınızı yaratamadığınız sürece o boşluğu egemenler, iktidarlar gelip dolduracaktır ve bunu şikayet etmeye de hakkımız yok.

Türkiye'de bunun için bedeller ödendi. İlk Kürtçe tiyatro yapıldığında yasaklamalar, tutuklamalar oldu. Aynı şekilde Kürtçe şarkı söylemek de yasaklandı. Artık bugün Kürtçe müzik, diğer sanat alanlarımızdan biraz daha ön planda; görünürlüğü var ve rüştünü ispatlamış. Ama bundan yaklaşık 50 yıl önceye baktığınızda, Kürdistan'daki birçok ezginin çalınıp Türkçeleştirildiğini, bunların daha böyle otantik sıra geceleri gibi, daha düğünvari sanat eserleri gibi pazarlandığını bildiğimiz bir dönem vardı. Yüzlerce kurumumuzun, on binlerce müzisyen arkadaşımızın; şehitlerle beraber Ozan Hogir’dan Delila'ya, Delila'dan birçok şehit arkadaşımızın mücadelesiyle bugün Kürt müzik kültürü bir yerlere gelebildi.

Tam da bu noktada tiyatro için, diğer halkların tiyatroları için de bunu söylemek mümkün. Ne kadar çok yapılabilir ve ne kadar örgütlü olunabilirse, o kenar figürü olmaktan; cahil, kokan, geri ya da hayatın bütün o karanlık tarafında olduğu gösterilen karakterlerin hepsinden sıyrılacaktır. Kürt yaşamında da sahnede de can bulacaktır.”

Barış ve Demokratik Toplum Süreci’yle birlikte sanatın barış mücadelesindeki yerine de değinen Abdullah Uysal, son olarak şunları söyledi:

“Demokratikleşme sorunu, Türkiye'nin en büyük sorunlarından biridir. Kendimizi ifade edebilme alanının, kendi kendini idame ettirebilecek, kendi sanatını üretebilecek bir alanın ya da birinin diğerini anladığı, diğerinin ötekiyle hemhal olduğu bir dünyayı kurabilmek sanatın görevidir. Bunu biz sanatla becerebiliriz.

Çünkü sanatın birleştirici bir gücü vardır; sanatın duygulara hitap eden bir yeri vardır. Siyaset akla hitap eder ama sanat vicdana, duygulara hitap eder. Biz bugün bir gerilla annesinin bir Türk askeri annesiyle yan yana geldiği noktayı birebir yaşamadıysak, bunu hissedebilmenin tek yolu bunu sanatla anlatabilmektir. Bunu bir şarkıyla, belki de bir tiyatroyla hem Kürt’e hem Türk’e anlatabilmektir.

Barış gelecekse; mantıkla, akılla, masayla gelecek belki. Tamam ama ‘Halkların barışması nasıl sağlanacak?’ diye konuşacaksak burada sanatın birleştirici, onarıcı gücünün, hafıza tutucu görevinin olması gerekiyor. Bu, sadece ‘birbirimizi sevelim’ diye değil; burada sanat aynı zamanda bir tarih yazımıdır. Bizim bugün yaşadıklarımızı yazmamız gerekiyor ki yarınlar bunları görsün.

Sanatın Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nde hem onarıcı, hem güçlendirici, hem hafıza tutucu yanı vardır. Bu noktada özgür olabildiği ölçüde, sürece çok büyük katkılarda bulunacağını düşünüyorum.”