Şiddet, her gün şöyle ya da böyle karşılaştığımız; yaşamımızı tehdit eden, ruhumuzu yaralayan, canımızı acıtan, bazen de can alan bir olgu olarak karşımıza çıkar. İnsan ilişkilerinde öğrenilmiş, çok boyutlu ve çok katmanlı davranışlar ve kurumsallaşmalar bütünü olarak pratikleşir. Bu bağlamda şiddet, çok boyutlu ve çok yönlü gelişen bir olgudur. Tek yönlü ele almak, onun kapsamını daraltır ve anlaşılmasını zorlaştırır.

Şiddet, yıllarca sadece fiziki şiddet olarak tanımlanırken yapılan çalışmalar ve yürütülen mücadeleler psikolojik, ekonomik, cinsel, kültürel, dijital vb. pek çok şiddet biçimi olduğunu ortaya koydu. Böylece sadece fiziki değil, aynı zamanda ruhsal bütünlüğü zedeleyen, iradeyi kıran, kişiyi belirlenen sınırlara hapseden, değersizleştiren, tahakküm kuran tüm yaklaşımlar şiddet kavramı içinde tanımlandı. Tanımlama, her şeyden önce kapsamını anlamak ve çözüm geliştirmek açısından önemlidir.

Şiddet; erkeğin kadın karşısında, yaşlının gençlik karşısında, egemenin emekçi karşısında hakim olma çabasında en yaygın başvurulan yöntem olarak öne çıkar. Atakan Mahir’in “Her erkek bir kadın öldürebilir” tespiti bu realiteyi ifade etmektedir. Çünkü erkekliğin ispatı, egemen olmayı yani “kadın olmamayı!” gerektirir. Kadın nesneleştiği oranda erkek özne olabilir, erkekliğini ancak geleneksel kalıplar içinde bu şekilde ispatlayabilir. Erkeğin kadın üzerinde uyguladığı şiddet, en eski ve tüm şiddetlerin doğrucusu olma özelliğindedir. Eşit olmayan, farklılığı yok sayan, her şeyi tekleştiren ve egemen olanın hizmetine sunan anlayıştan kaynağını alır. Şiddet, bir boyun eğdirme aracı olarak rol üstlenir. Güçlü olanın diğeri üzerinde tahakküm kurmasını sağlar.

Burada bir parantez açıp şiddetin her zaman açıktan, gözle görülen zor yöntemlerini içermediğini belirtmem gerekir. Şiddet, büyük oranda kişiye doğrudan dayatılan zor yöntemleri içerse de bazen “rıza üretilerek” şiddettin normalleştirildiğini ve şiddet öznesinin görünmez kılındığını ifade edebiliriz. Reklam, moda, sanat ve kozmetik sanayi, rıza üretmek için çok yoğun bir çalışma yürütürler. Özellikle son yıllarda kadınların “güzelleşme” kaygısıyla sıfır beden olma çabası, fitness salonlarında bedenlerini “norm” ölçülere dönüştürmek için hırpalaması, “estetik” kaygıyla bin bir cerrahi operasyona bedenini yatırması bunun sadece birkaç örneğidir. “Beden faşizmi” olarak tanımlanabilecek bu uygulama biçimleri, pek çok kez kadınların yaşamına mal olabilecek sonuçlara yol açmaktadır. Bu konu oldukça kapsamlı olduğundan, yerimin darlığı nedeniyle sadece değinerek geçmek durumundayım.

Peki, şiddetin kaynağı nedir? Şiddettin insan doğasında olan bir özellik olmadığını biliyoruz. Şiddet, sonradan öğrenilen, inanç- kültür- gelenek-göreneklerle normalleştirilen ve bir davranış kalıbı haline getirilen bir olgudur. Aile, çevre ve toplumsal ilişkiler içinde şiddet yeniden üretilir ve ona yapısal bir özellik kazandırılır.

Evde babanın anne, abinin kız kardeş, büyüğün çocuklar üzerinde hakimiyeti, ataerkil zihniyetle şekillenen kültürel bir davranış kalıbı olarak gelişir. Bu zihniyet, en yalın ve basit anlatımla, kadını erkeğin himayesinde bir nesne olarak tanımlar. Himaye edilen bu nesnenin korunması için erkeğin mutlak hakimiyet ve kontrol geliştirmesi, kültürel, inançsal ve ideolojik olarak erkeğe öğretilir. Ritüellerle, gelenek-görenekle, “namus”, “şeref” gibi payelerle şiddet normalleştirilir, hatta yüceltilir. Böylece erkek, kadını öldürme dahil her tür şiddet kullanma motivasyonuyla yetkilendirilir.

Yasalarda bunun yasaklanmış olması, şiddetin uygulanmasında yeterince caydırıcı olmaz. Çünkü yasaların yasakladığını, toplumsal ataerkil düşünce bir değer, bir onur nişanesi olarak yüceltir. Kadına yönelik şiddeti önleyen yasaları çiğnemek, erkekliğin bir gereği olarak ele alınır. Yıllarca “namus” adına yapılan kadın kırımının faillerinin cezasız kalması, “hafifletici sebep!” gibi teşvik edici tutumlarla adil yargılamaların yapılmaması, bu durumun süreklilik kazanmasına neden olmuştur.

Bu anlamda erkeklik, bir güç zehirlenmesi olarak birbirine bulaştırılan, dayatılan ve öğretilen bir olgu olarak yayılmaya devam eder.

Elbette, her olgunun olduğu gibi şiddetin de bir tarihsel arka planı var. Şiddetin ilk gelişim seyri ve yaşadığı dönüşümü bilmek yaşanan sorunları sağlıklı çözmek için önemlidir. Şiddetin kaynağı iktidara, eşit olmayan ilişkilere dayanır; ilk ortaya çıkışı ise cins ayrımına dayalı ilk iş bölümüne kadar gider.

Kadın üzerinde geliştirilen zor yöntemleri, tarihsel süreç boyunca derinleşip büyük savaşlara dönüşerek ve yeni kuşaklara öğretilerek günümüze kadar gelir. Yani günümüzde yaşanan şiddet, sadece yaşadığımız dönemle sınırlı bir durum olmayıp çok eski tarihlere kadar gider. Farklı kültürlerde ve coğrafyalarda farklı biçimlerde gelişse de tarihsel süreç boyunca erkeğin kadın üzerinde geliştirdiği şiddet biçimi, toplumun diğer tüm kesimleri üzerinde uygulanır ve yaygınlaştırılır. Bu anlamda şiddet, tarihsel arka planı olan, çok kapsamlı örgütlenmiş bir olgu olarak karşımıza çıkar. Bireylerin şahsında tezahür etse de kesinlikle çok örgütlü, kapsamlı ve yapılandırılmış bir durumdur.

Şiddetin bir diğer özelliği de etkilerinin sadece maruz kalan kişilerle sınırlı kalmayıp bireyin yaşamının ilerleyen dönemlerinde ya da sonraki kuşaklarda açığa çıkmasıdır. Bu anlamda bir kişiye uygulanan şiddet, sadece onunla sınırlı kalmaz; yakın çevresinde, çocuklarında ve torunlarında bunun belirgin izlerine rastlanılır. Şiddetin oluşturduğu travmatik hafıza, şiddete doğrudan maruz kalmayanlara da aktarılır. Katliamdan geçen halkların nesiller boyunca etkilerini taşıması, bunun somut ifadesidir.

Kadınların “öğrenilmiş çaresizliğinin”, biriken bu şiddet sarmalının bir sonucu olarak kuşaklar boyunca kadınlardan birbirine devredilen bir durum olma ihtimali göz ardı edilmez. Yine yapılan araştırmalarda, şiddete maruz kalan birinin yaşamının ilerleyen dönemlerinde şiddet uygulama riskinin daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Yani şiddet, aynı zamanda şiddeti doğuran bir kaynağa dönüşmektedir. Bazen de sonraki kuşaklarda ruhsal ve biyolojik çöküntüler tarzında kendini açığa vurduğu görülmüştür.

Şiddetin en temel sebebi, eşit olmayan ve doğal dengesini yitiren ilişki biçimleridir. Bu ilişki biçimleri üzerinden iktidar, sömürü, hiyerarşi ve sömürgecilik doğar. Şiddet, bir anlamda bu durumu sürdürmek için başvurulan temel bir yöntem olarak öne çıkar. Bu nedenle kadına yönelik şiddet de çok boyutludur. Kadına yönelik şiddeti belki temel iki kategoride ele almak daha açıklayıcı olabilir. Bunlardan ilki ataerkil sistemden, ikincisi ise devlet politikalarından kaynaklanan şiddettir.

Birincisi; her evde, sokakta ve şehirde erkeklerin kadınları belirledikleri sınırlara hapsetmek, kadın emeğini sömürmek, bazen de kendini ispatlamak için başvurduğu şiddet biçimidir. Ataerkil sistemde her erkek, erkekliğini ispatlamak ve gücünü ortaya koymak için üzerinde şiddet uygulayacağı bir kadına-nesneye ihtiyaç duyar. Erkekliğin ispatı, uyguladığı şiddetle orantılı ele alındığından, her yerde en yaygın karşılaşılan şiddet biçimi, kadın üzerinde uygulanan şiddet olarak ortaya çıkar. 

Diğeri ise devlet kaynaklı, kadın üzerinde geliştirilen şiddet politikalarıdır. Her ülkede farklı biçimlerde olsa da Kürdistan özgülünde bu politikalar, özel savaşın bir parçası olarak yüz yılı aşkın süredir yaygın başvurulan bir yöntemdir.

Türkiye’de ulus-devlet modeli geliştirilirken kadınlar, “kültür taşıyıcısı” olarak asimilasyon politikalarının önünde temel bir engel olarak görüldü. Daha 1925’te hazırlanan Şark Islahat Planı’nda, Kürt kadınlarının Kürt kültürünün yaşatılmasında belirleyici olduğu ve kendi kültüründen gururla bahsettikleri vurgulanmış, Kürt kadınlarını asimile etmek amacıyla Yatılı Bölge okullarının geliştirilmesi tavsiye edilmiştir. Dersim Katliamı sırasında binlerce aile katledilirken kız çocuklarının subay ailelerine verilmesi de bu politikanın bir sonucu olarak geliştirilir.

Yine 2011 yıllında Siirt Valisi’nin ifade ettiği “Dağa çıkacaklarına, fuhuş yapsınlar” sözleri, okullarda devlet eliyle Kürt kızlarına uygulanan politikaların dışa vurulmasıydı. Fuhuş, uyuşturucu kullanımı toplumsal yozlaşma ve mücadeleden düşürmenin yöntemleri olarak Kürdistan’da uzun yıllar devlet eliyle yaygın bir şekilde kullanıldı.

Son yıllarda ise “aşk” adına asker ve polisler tarafından intihara sürüklenen ya da öldürülüp üstü örtülen pek çok kadın cinayetine tanık olduk. Bu bir devlet politikası olduğundan, tecavüz eden ve genç kadınları öldüren failler yargılanmadı, devlet görevlilerinin de elbirliğiyle katileri aklandı ve suçsuz ilan edildi. Kamuoyuna yansıyan İpek Er, Gülistan Doku, Rojbin Kabaiş, Rojwelat Kızmaz isimleri, bizim bildiklerimiz. Bir de yaralanan, suç örgütlerinin insafına bırakılan, toplumsallığından koparılan, yaşayan ölülere dönüştürülen ve sayısını bilemediğimiz daha nice kadın var.

Özellikle özgürlük mücadelesinin yükseldiği yerlerde genç kadınlar tuzağa çekildi, kandırıldı ve katledildi. Bu, kadın ve soykırım politikasının kesiştiği çifte bir katliam olarak yaşandı. Çünkü kadınlar hem kadın hem de etnik kökenlerinden dolayı çifte katliamla karşı karşıya kaldı.

Kısaca ifade edecek olursam, kadına yönelik şiddet Kürdistan ve dünya genelinde her geçen gün katlanarak devam ediyor. 2026 Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre, son dört yılda çatışmalarda öldürülen kadın ve kız çocuklarının oranı iki kat artmış durumda. Yine aynı rapor, son dört yılda cinsel şiddet olaylarında 4 kat artış yaşandığını ortaya koyuyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) her yıl yayınladığı Kadına Yönelik Şiddete İlişkin Raporun’da ise her üç kadından birinin erkeklerin fiziksel saldırısına maruz kaldığını ortaya koyuyor.

Son bir yılda Almanya’da 103 kadın erkekler tarafından katledildi. Bu kadınların kimileri, “yurtsever” aileler olarak adlandırılan ve mücadele içinde yer alan kadınlardı. Burada açığa çıkan en önemli sonuç, yurtseverlik olgusunun eksik tanımlandığıdır. Rêber Apo, yurtseverliğin ölçüsünü komünal- sosyalist bir toplum olarak koydu. Bir erkeğin sosyalist olma ölçüsünü ise bir kadınla saygın konuşabilmesini başarmak olarak belirledi.

Bu haliyle yurtseverlik tanımında eksik kalan sosyalist ölçüleri yeniden kazandırmalıyız. Devrimini kadın öncülüğünde yapan bir halk olarak kadına yönelik şiddeti vazgeçilmez kırmızı çizgimiz ilan etmek durumundayız. Ataerkil zihniyetin sızdığı her düşünce, bir süre sonra zehirlenir ve öldürücü olmaya başlar.

Sonuç olarak kadınlara yönelik şiddetle mücadele etmek, öncellikle şiddetin kaynaklarını ortadan kaldırmayı ve bunun için örgütlü mücadele yöntemlerini geliştirmeyi gerektirir. Yaşamın her alanında kurumsallaşan, zihniyetinden kültürüne kadar yapılandırılan ve norm haline gelen bir sistemle mücadele etmek, örgütlü ve uzun soluklu bir mücadeleyi gerektirir. Bu nedenle eşit olmayan ilişkileri aşacak, toplumsal ilişkileri özgürlük temelinde yeniden kuracak bir perspektifle çalışmaların ele alınması ve örgütlenmesi, şiddetle mücadele etmek için esas alınması gereken temel ölçülerdir.

Kadınların bu kadar yoğun şiddetle karşı karşıya kalmasının, dünya savaşlarından daha büyük can kayıplarının yaşanmasının nedeni, özsavunma sistemlerinin tahrip edilmesi ve ortadan kaldırılmasıdır. Elbette özsavunma, her şeyden önce kendi varlığının bilinci ve onu savunma eylemidir. “Katiline aşık olmak”, varlığının bilincini yitirmek ve kendini değersiz kılmanın bir sonucudur. Aşkın temel ilkesi, varlığın saygın kılınması ve özgürlüktür. Varlığın inkar ve imha tehditi altında olduğu yerde ne yaşam olur ne de aşk!

*Jineoloji Dergisinin 38. Sayısı, ‘Şiddet ve Direniş’ adıyla bu konuyu kapsamlı bir şekilde hazırladı.