Ortadoğu’da İran-İsrail gerilimi, Suriye’deki yeni dönem, Yemen’de tırmanan çatışmalar ve Mekke Savunma Paktı bölgesel güç dengelerini yeniden şekillendiriyor. Suudi Arabistan, Türkiye, Mısır ve Körfez ülkeleri arasındaki ilişkilerin yanı sıra Kürtlerin bölgesel gelişmelerdeki konumu ve Türkiye’de devam eden ‘Demokratik Toplum ve Barış Süreci’nin geleceği de bölgenin gündemindeki önemli başlıklar arasında yer alıyor.
Dr. Toros Korkmaz, Ortadoğu’daki gelişmeleri, bölgesel güç ilişkilerini ve Türkiye’deki barış sürecinin geleceğini ANF’ye değerlendirdi.
‘ORTADOĞU’DAKİ GÜÇ MÜCADELELERİ RİSK VE FIRSATLARI BİRLİKTE BARINDIRIYOR’
Korkmaz, Türkiye’de devam eden ‘Demokratik Toplum ve Barış Süreci’nin Ortadoğu’daki savaş ve güç mücadelelerinin devam ettiği bir dönemde başladığını, sürecin bu mevcut durumun yarattığı belirsizliklerden bağımsız ele alınmayacağını belirterek şunları söyledi:
“Fırsatlar da riskler de tek başına ortaya çıkmıyor. Bu, diyalektik bir süreç aslında. Şimdi, bu barış sürecine bakacak olursak, 7 Ekim 2023'te Hamas'ın İsrail'e saldırmasının ardından İsrail'de çok ciddi bir güvenlik algısı ortaya çıktı. Bu durum, İsrail'in Ortadoğu'yu yeniden dizayn etme planını devreye soktu. Bu dizayn planının ardından Suriye'nin parçalanması, sonrasında Amerika destekli İsrail-İran Savaşı ve bu savaşa ABD'nin doğrudan müdahil olması yaşandı. Bütün bunların ardından barış süreci gündeme geldi. Açıkçası, böyle bir savaş ortamı ortaya çıkmasaydı ve Türk hükümeti, Türk devleti İsrail'in Ortadoğu'yu dizayn etme planından haberdar olmasaydı, şu anda böyle bir barış sürecinin başlayabileceğini düşünmüyorum. Bu nedenle 7 Ekim saldırısı bence çok önemlidir.”
‘OLASI İRAN SAVAŞI TÜRKİYE’DEKİ SÜRECİ ETKİLEYECEKTİR’
Ortadoğu’da devam eden sıcak çatışma ve özelikle İran üzerinden devam eden savaş tehlikesi kıskacında Kürt sorununun yönünün de değişebileceğini kaydeden Korkmaz, Türkiye’nin süreci ağırdan almasının risklerine dikkat çekerek şunları belirtti:
“Burada şöyle bir durum söz konusu: Örneğin, İran-İsrail Savaşı’nın sonucunda İran çok yıpranır ve bir dağılma sürecine girerse ne olur? Bu durumda Rojhilat bölgesindeki Kürtlerin giderek özerkleşmesi ihtimali ortaya çıkar. Bu da Türkiye üzerinde baskı yaratır. Böyle bir durumda Türkiye, barış sürecini devam ettirme kararı alabilir. Ancak şu anki pat durumunun devam etmesi ve Türkiye devletinin İsrail'in gücünün sınırlarına ulaştığını, artık daha fazla ilerleme kapasitesinin ve Ortadoğu'yu dizayn etme gücünün kalmadığını düşünmesi halinde farklı bir tablo ortaya çıkabilir. Türk devletinde böyle bir algı oluşursa barış sürecini dondurma, yavaşlatma ya da açılımları mümkün olduğunca azaltma yönünde bir eğilim gelişebilir.
Dolayısıyla burada doğrudan savaş sürecinin nasıl sonuçlanacağı, kimlerin kazanacağı ve savaşın ardından nasıl bir tablonun ortaya çıkacağı çok önemli. Örneğin İran parçalanacak mı, parçalanmayacak mı? İsrail'in gücünün sınırları neler? Bütün bunlar belirleyici olacak.”
‘KÜRT HALKINDA ULUSAL BİLİNÇ VE ARAYIŞ GÜÇLENİYOR’
Bu savaşın yalnızca Türkiye'yi, Türk devletini ilgilendirmediğini, aynı zamanda savaş süreci boyunca Kürtlerdeki ulusal bilincin de giderek geliştiğini söyleyen Korkmaz, şöyle devam etti:
“Dört parçaya yayılmış Kürdistan'daki Kürtlerin, yani Suriye, Irak, İran ve Türkiye Kürtlerinin ulusal bilinci giderek güçleniyor. Kürtler de Ortadoğu'nun bir yangın yerine dönüştüğünü ve bu süreçte ancak kendi aralarındaki birlik ve dayanışmayı güçlendirerek hayatta kalabileceklerini anlıyorlar. Bu da bence önemli bir gelişme.
Kürt dinamiği mutlaka dikkate alınmalı, bu konu göz ardı edilmemeli. Kürtler giderek kendi ulusal bilinçlerinin farkına varıyor ve dört parçada örgütleniyorlar. Bu süreçte neler gördük? Örneğin, ilk defa İran'daki bütün Kürt partileri bir araya geldi. Daha önce bir araya gelmesi mümkün görünmeyen yapılar ortak bir zeminde buluştu. Türkiye'de, özellikle Türkiye Kürdistanı'nda da ciddi bir bilinçlenme ortaya çıktı. Rojava'da Kürtlerin haklarının ihlal edildiği ve bölgenin tehlikeye girdiği dönemlerde yalnızca Türkiye'de değil, Avrupa'da da Kürtler harekete geçti.
Savaş süreci varoluşsal bir durum yarattığı için bu tür varoluşsal koşullar halkların ulusal bilincinin gelişmesine olumlu yönde etki ediyor. Ben de bu savaş süreci boyunca Kürtlerdeki ulusal bilincin geçmişe kıyasla daha fazla geliştiğini düşünüyorum.”
‘MEKKE PAKTI TÜRKİYE’Yİ ÇATIŞMALARA ÇEKEBİLİR’
“Türkiye, kendisine çok pahalıya mal olabilecek bazı ittifaklara girmek zorunda hissedebilir” diyen Korkmaz, Mekke Anlaşması’nın da böyle bir anlaşma olduğunu vurgulayarak, şunlara dikkat çekti:
“Çünkü bu anlaşmayla bir tarafta Suudi Arabistan, diğer tarafta Pakistan ve Türkiye olmak üzere üç ülke askeri bir savunma paktı oluşturuyor. Ancak bu pakt, beraberinde birçok riski de getiriyor. Dışarıdan ve yüzeysel bakıldığında şöyle bir sonuca varılabilir: Suudi Arabistan ve onun öncülük ettiği Körfez ülkelerinden para gelecek, Türkiye'nin askeri teknolojisi var ve böylece Türkiye için yeni bir pazar oluşacak ve Türkiye askeri teknolojisini Körfez ülkelerine satabilecek. Pakistan'dan ise nükleer ve askeri alanda destek alınabilecek. Yüzeysel bir değerlendirmeyle böyle bir tablo ortaya çıkıyor.
Ancak konunun derinlerine indiğimizde farklı bir durumla karşılaşıyoruz. Suudi Arabistan birçok cephede mücadele ediyor. Yemen'de doğrudan bir cephesi var, Sudan'da bir cephesi var, Körfez'de İran'a karşı bir cephede bulunuyor. Keza kuzeyde, Suriye bölgesinde de bir cephesi var. Yani birçok yerde çatışma ve gerilimlerin içinde yer alan bir güçten söz ediyoruz. Pakistan'a baktığımızda onun da en az beş farklı cephede sorun yaşadığını görüyoruz. Üstelik Pakistan, dünyanın en otoriter ülkelerinden biri. Orada insan hakları aktivistleri doğrudan terör suçlamasıyla gözaltına alınıp tutuklanabiliyor.
Gerek Suudi Arabistan gerekse Pakistan, demokrasinin bulunmadığı, otoriter rejimlerin hakim olduğu ülkeler. Aynı zamanda bu ülkeler başka ülkelerle çatışma ve gerilim içindeler.”
‘TÜRKİYE AĞIR ASKERİ BEDELER ÖDEYEBİLİR’
Türkiye’nin, Mekke Paktı'na katılarak bu bölgelere asker göndermek zorunda kalabileceğine işaret eden Korkmaz, devamında şunları söyledi:
“Bunun sonucunda çok sayıda can kaybı yaşanabilir. Bunlar çok büyük risklerdir. Nitekim Mekke Anlaşması imzalanır imzalanmaz Hindistan, Pakistan'a karşı çok sert bir itiraz dile getirdi ve anlaşmanın kendisine karşı yapıldığını söyledi. Konunun bu boyutu da oldukça önemli. Türkiye'nin ağır bedeller ödemesi ve doğrudan asker göndermek zorunda kalması söz konusu olabilir. Bir pazar elde edeceğiz derken çok ciddi can kayıpları yaşanabilir.
İkinci olarak, bu Mekke ittifakı aynı zamanda mezhepsel bir ittifak niteliği taşıyor. Mevcut haliyle bir Sünni ittifakı görünümünde. Burada İran'a karşı da bir konumlanma söz konusu. Ortadoğu'da İran'ın desteklediği güçler olduğunu biliyoruz. Yemen'deki çatışma ortamı, Lübnan'daki Hizbullah ve İsrail'le yaşanan çatışmalar bu kapsamda değerlendirilmeli. Yarın bir gün Yemen'de savaş daha da kızışırsa ve Husiler mevcut konumlarını güçlendirirse Türkiye, İran'la bağlantılı güçlerden oluşan bir bloğun karşısında yer almak zorunda kalabilir. Hizbullah'la ya da İran'la bir çatışma gündeme gelebilir. Bunun da çok ağır sonuçları olur.”
‘MEKKE PAKTI KÜRTLERİ HEDEF ALAN BİR ANLAŞMAYA DÖNÜŞEBİLİR’
Ortadoğu'da yaşanan güç mücadelelerinde Türkiye’nin rol alma hamlelerinin Kürtleri yok sayarak büyük riskler barındırdığına dikkat çeken Korkmaz, şöyle devam etti:
“Bir yerde ateş var ve siz askeri bir taktik izleyerek oraya benzinle gidiyorsunuz. Oysa Türkiye, bunu yapmak yerine Kürtlerle anlaşsa, onlara haklarını ve hukuklarını tanısa, bölgenin gerçek anlamda demokratik bir ülkesi haline gelse, askeri ittifaklardan elde etmeyi umduğu kazanımlardan çok daha büyük kazanımlar elde edebilir. Çünkü bu durumda Ortadoğu coğrafyasında bir demokrasi örneği olarak gösterilebilir.
Buna şöyle bir örnek de verebiliriz: Türkiye Avrupa Birliği'ne girse, Avrupa Birliği'nin bir parçası olsa ekonomik, kültürel ve diğer bütün alanlarda mı daha büyük kazanımlar elde eder, yoksa otoriter rejimlerle yapılan askeri ittifaklar sonucunda mı? Türkiye'nin Kürtlerle barışması, onların demokratik entegrasyonunun sağlanması, aynı zamanda Türkiye'nin Batı ve Avrupa Birliği ile ilişkilerini de olumlu yönde etkileyecektir.
Bir de Mekke Paktı'nın maddelerine bakalım. Bu paktın maddeleri incelendiğinde, özellikle beşinci maddede terör örgütlerine karşı istihbarat paylaşımının öngörüldüğünü görüyoruz. Bu hüküm, ilk bakışta doğru bir düzenleme gibi değerlendirilebilir. Ancak bugün hâlâ Rojava bölgesi, Rojavalı Kürtler ve Suriye Demokratik Güçleri Türk devleti tarafından bir terör yapılanması olarak görülüyor. Keza PKK, yani bu günkü ismiyle Kürt Hareketi de aynı şekilde değerlendiriliyor. İran'daki PJAK da terör örgütü olarak tanımlanıyor.
Dolayısıyla burada, üstü kapalı da olsa Kürtleri hedef alan bir yaklaşım söz konusu olabilir. Çünkü bu anlaşma, ulus devletler arasında yapılan ve ulus devlet mantığını öne çıkaran bir anlaşma. Bölge halklarını, farklı inançları ve Ortadoğu'nun çoğulcu yapısını göz ardı eden ulus devlet yapılanmaları esas alınıyor.
Oysa bölgenin en güçlü yerel dinamiklerinden biri Kürtlerdir. Ancak Kürtler, içinde yaşadıkları ulus devletler tarafından kolaylıkla terör unsurları olarak değerlendirilebiliyor. Mekke Anlaşması'nın özünde böyle bir risk bulunuyor. Anlaşmanın başka katkıları olabilir ancak bence bundan daha önemli olan, Kürtlere karşı bir anlaşmaya dönüşme ihtimalidir. Bu boyutun mutlaka ele alınması ve üzerinde durulması gerekiyor.”
‘İRAN’A YÖNELİK KARA HAREKETI RİSKLİDİR’
İran’ın bütün müdahalelere rağmen henüz çözülmemesinin nedenlerini de sorgulayan Korkmaz, değerlendirmelerini şöyle sürdürdü:
“İran'daki rejim şu ana kadar ayakta kalmayı başarabildi. Bunun en önemli nedenlerinden biri, İran'ın çok büyük bir ülke olması. Türkiye'nin yaklaşık iki katı nüfusa ve yüzölçümüne sahip. İran'ın coğrafi yapısına baktığımızda güneyde Zagros Dağları, kuzeyde ise Elburz Dağları bulunuyor. İran, bu dağlarla çevrili, korunaklı bir bölge. Sadece havadan yapılan saldırılarla rejimin yıkılamayacağı ortaya çıktı. Bunun için çok ciddi bir kara harekatı yapılması gerekiyor.
Askeri uzmanların söylediğine göre, İran'ın karadan işgal edilmesi için en az bir buçuk ila iki milyon askere ihtiyaç var. Ancak böyle bir gücün kullanılması da harekatın doğrudan başarılı olacağı anlamına gelmiyor. Bu, beraberinde çok büyük riskler getirecek bir durum. Bugün bakıldığında İran'ın yakın zamanda çökeceğine ya da dağılacağına dair ciddi emareler bulunmuyor. Bunu açıkça söylemek gerekiyor.
İşte burada Türkiye açısından da büyük bir risk ortaya çıkıyor. ABD, Mekke İttifakı'nı da gerekçe göstererek Türkiye'yi İran'a karşı ciddi bir kara harekatında kullanabilir. Böyle bir ihtimal söz konusu ve bu büyük bir risk. Burada Kürtlerin yapması gereken ise temkinli ve gerçekçi bir siyaset izlemek. ‘İran rejimi kısa zamanda çökecek, biz de bağımsızlık ve özgürlük için bir ayaklanma başlatalım’ ya da ‘ABD ve İsrail bize ‘Tamam, yürüyün’ dediğinde harekete geçelim’ şeklinde bir yaklaşım doğru değil. Böyle hareket edilmesi çok ciddi zararlara yol açabilir.
Kürtlerin burada da Türkiye'de olduğu gibi, demokratik entegrasyonu zorlaması gerekiyor. İran devletine, ‘Büyük bir saldırı altındasın; gel, haklarımı tanı ve bu haklar temelinde demokratik bir rejim oluştur’ denilebilmeli. Çünkü demokrasi geliştiğinde dış saldırıların meşruiyeti de ortadan kalkar. Bugün İran'a yönelik saldırıların meşruiyeti nereden kaynaklanıyor? İran rejiminin teokratik ve otoriter olması, halkları ezmesi ve demokratik hakları tanımamasından. Eğer İran çoğulcu, demokratik ve seküler bir rejime sahip olsaydı, Rojava modeline benzer bir yönetim anlayışı geliştirseydi, bu saldırıların meşruiyeti kalmazdı.
Dolayısıyla Kürtlerin orada da yapması gereken, demokratik entegrasyonu zorlamak; ancak ABD ve İsrail'in kışkırtmasıyla bağımsızlık için bir ayaklanmaya girişmemektir. Kürtlerin izlemesi gereken strateji bir bekle-gör yaklaşımı olabilir. Ancak bu, pasif kalmak anlamına gelmemeli. Örgütlenmeyi güçlendirmek, demokratik entegrasyon için mücadele etmek ve bu yönde İran rejimi üzerindeki baskıyı artırmak gerekiyor. Kürtlerin orada yapması gereken budur.”
‘TÜRK DEVLETİ SÜREÇTE GÜVENLİKÇİ YAKLAŞIMINDA ISRARCIDIR’
Türkiye’de devam eden sürecin demokratik entegrasyonla sonuçlanmasının bütün bölge için avantajlar kazandıracağına değinen Toros Korkmaz, çoğulcu ve demokratik zihniyetin gelişmesi ve özelikle Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın bu konudaki uyarılarının çok kıymetli olduğunun altını çizerek şunları söyledi:
“Türkiye'deki sürece gelecek olursak, şu anda maalesef herhangi bir ilerleme göremiyoruz. Gerçekçi konuşmak gerekirse, süreçte bir ilerleme yok. Devlet, klasik devletçi ve milliyetçi yaklaşımını değiştirebilmiş değil. Kürt sorununu tamamen güvenlikçi bir bakış açısıyla, bir terör sorunu olarak anlamlandırmaya devam ediyor.
Devletin üst düzey temsilcilerinin, Cumhurbaşkanı'nın ve üst düzey bürokratların söylemlerine bakıldığında hâlâ meselenin bir terör sorunu olarak nitelendirildiği görülüyor. Cumhurbaşkanı Danışmanı Mehmet Uçum'un Anayasa'nın ilk dört maddesinin değişmeyeceğine ilişkin açıklamaları da bu yaklaşımın bir göstergesi. Kürt sorununun bir kimlik, kültür ve dil sorunu olduğu hâlâ dile getirilmiyor. Mesele tamamen terör sorununa indirgenmiş durumda.
Şu anda bir patinaj yaşanıyor; herhangi bir ilerleme göremiyoruz. Bu noktada yapılması gereken, devleti sürekli adım atmaya zorlamak. Türk devlet geleneği, baskı görmediği zaman adım atmayacak bir anlayışa sahip. Bu nedenle Kürtlerin kimlik ve dil taleplerini en güçlü biçimde dile getirmeleri ve Türkiye'deki diğer demokrasi güçleriyle birlikte mümkün olduğunca geniş örgütlenmeler oluşturarak mücadele yürütmeleri gerekiyor. Süreç şu anda böyle bir aşamada.
Ancak bunun zararını Türk devleti çekecek ve zaten çekiyor. Bunu da söylemek gerekiyor. Türkiye'nin Mekke Anlaşması'na girmeyi kendisi açısından zorunlu hissetmesinin nedeni, kendi içinde demokratikleşememesi. Türkiye kendini demokratikleştirebilseydi, bu kadar ağır bedeller ödeyebileceği askeri yükümlülüklerin altına girmek zorunda kalmazdı. Ancak devleti yönetenlerin zihniyeti yeterince demokratik olmadığı, demokratik bir yaklaşım geliştiremedikleri ve bu durumu hâlâ kavrayamadıkları için Türkiye'yi çok büyük risklerin altına sokuyorlar.”