Önder Apo’nun Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı’yla başlayan süreçte, Kürt sorununun demokratik çözümüne yönelik tartışmalar sürerken Türk devletinin atması gereken hukuki ve siyasi adımlar ile uluslararası toplumun sorumlulukları da gündemdeki yerini koruyor. PKK’nin fesih kararına rağmen Önder Apo’nun cezaevinde tutulması, siyasi tutsakların durumu ve Kürt halkının siyasi ve kültürel haklarının tanınmasına yönelik somut adımların atılmaması, sürecin geleceğine ilişkin temel tartışma başlıkları arasında yer alıyor.

Fransa-Kürdistan Derneği (France-Kurdistan) Eşbaşkanı ve tarihçi Pascal Torre, Barış ve Demokratik Toplum Süreci’ni, Önder Apo’nun özgürlüğünün kalıcı barış açısından önemini ve Avrupa’nın bu süreçteki sorumluluklarını ANF’ye değerlendirdi.

Kalıcı bir barışın ancak demokratikleşmeyle mümkün olabileceğini vurgulayan Torre, Türk devletinin süreci güvenlik eksenli ele almasını eleştirererek, Önder Apo’nun özgürlüğünün barış müzakerelerinin ilerlemesi ve olası bir anlaşmanın uygulanması açısından belirleyici olduğunu söyledi. Fransa ve Avrupa Birliği’nin sürece ilişkin sessizliğini de tepki gösteren Torre, Avrupa Konseyi’nin Türkiye karşısında daha kararlı bir tutum benimsemesi gerektiğini belirtti.

Önder Apo’nun serbest bırakılmasının Türkiye’nin barış konusundaki iradesinin önemli bir göstergesi olacağına işaret eden Torre, “Abdullah Öcalan serbest bırakılmadığı sürece Türkiye’nin bu süreci sonuca ulaştırma iradesine ilişkin şüpheler devam edecektir” dedi.

Tarihçi Pascal Torre ile yaptığımız söyleşi şöyle:

‘BU SÜREÇ YENİ BİR DÖNEMİN BAŞLANGICI OLABİLİR’

Önder Apo’nun 27 Şubat 2025’te yaptığı çağrıyla başlayan Kürt sorununa demokratik çözüm arayışları devam ediyor.  Süreci geldiğimiz aşamada nasıl değerlendiriyorsunuz? Sizce kalıcı bir barışın sağlanabilmesi için yerine getirilmesi gereken temel koşullar nelerdir?

Bu süreç, son derece önemli bir süreçtir ve başarıya ulaşması halinde -ki şu an için bundan oldukça uzağız- yeni bir dönemin başlangıcını oluşturabilir. Ancak şunu söylemek isterim ki aslında bu süreç tamamen yeni bir gelişme değil. Çünkü Kürt Hareketi ve Abdullah Öcalan, uzun yıllardır kalıcı bir barışa ulaşmak için çeşitli önerilerde bulunuyor.

Bununla birlikte, Kürt hareketi içerisinde son derece önemli ideolojik ve stratejik yeniliklerin yaşandığını düşünüyorum. Bu yenilikler öncelikle silahlı mücadelenin koşullarından kaynaklanıyor. Ancak aynı zamanda ve her şeyden önemlisi, uzun zamandır açıkça ortaya konulan siyasi bir çözüm bulma iradesinden kaynaklanıyor.

İkinci olarak, bugün bu süreç üzerinde etkili olan uluslararası konjonktür de var. Dolayısıyla evet, bu süreç son derece önemli bir gelişme olabilir. Ancak bugün yaşananları anlayabilmek için bana göre temel önemde olan bazı noktalara yeniden dönmek gerektiğini düşünüyorum.

Kürtlerin siyasi ve kültürel hakları onlarca yıldır tanınmıyor. Kürt halkının bir bütün olarak karşı karşıya kaldığı sorunların temelinde de bu yatıyor. Kürtler, mücadele boyunca çok büyük bedeller ödeyerek marjinalleştirilmiş konumlarından çıkmayı, yaşadıkları devletlerde ve bölgede önemli aktörler haline gelmeyi başardılar. Bu noktada PKK'nin son derece önemli bir rol oynadığını yeniden vurgulamak gerekiyor. Ancak Abdullah Öcalan'ın da belirttiği gibi, bugün PKK'nin tarihsel misyonu sona ermiştir.

‘DEMOKRATİKLEŞME OLMADAN BARIŞ OLAMAZ’

PKK uzun yıllar boyunca Kürt halkı için bir güvence oluşturdu. Ancak bugün bir kırılganlık unsuru olarak görülebilir. Abdullah Öcalan'ın çok yerinde ifade ettiği gibi, devlet dışı silahlı örgütlerin dönemi artık geride kalmıştır. Artık Kürt halkının büyük mücadelelerle elde ettiği muazzam siyasi kazanımları, haklarının tanınmasını ve her şeyden önemlisi Türkiye'nin köklü biçimde demokratikleşmesini sağlayacak kurumsal bir etkiye dönüştürmek gerekiyor.

Bu iki mesele birbirinden ayrı düşünülemez. Demokratikleşme olmadan barış da olamaz. Bana göre Abdullah Öcalan'ın yaptığı ve son derece önemli olan çağrının bütün anlamı da burada yatıyor. Bu çağrı, içinde bulunduğumuz dönemin temel meselelerine de karşılık veriyor.

‘ÖCALAN CEZAEVİNDEYKEN MÜZAKERELER NASIL YÜRÜTÜLEBİLİR?’

Evet, sizin de belirttiğiniz gibi, bu barış sürecine rağmen Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan hâlâ cezaevinde tutuluyor ve hukuki durumunda köklü bir değişiklik yaşanmış değil. Sizce Abdullah Öcalan'ın özgürlüğü ve sürece katılımı için gerekli koşullar güvence altına alınmadan gerçekten kalıcı bir barış inşa edilebilir mi?

Bu konuda iki üç noktaya değinmek istiyorum. Bugün Abdullah Öcalan, ülkede yürütülen müzakerelerin merkezinde yer alan bir figürdür. Burada özellikle dikkat edilmesi gereken ilk nokta şu: Abdullah Öcalan, benzeri görülmemiş bir siyasi otoriteye sahiptir ve bu siyasi otoriteden yararlanmak gerekir.

İkinci mesele ise şu: Barış müzakerelerinin başlıca muhatabı cezaevindeyken bu müzakereler nasıl yürütülebilir? Bu, kuşkusuz önemli bir engeldir. Bana göre belirleyici olan üçüncü nokta ise şu: Eğer kalıcı bir barış anlaşmasına ulaşılırsa -ki bundan henüz oldukça uzağız- bu anlaşmanın sahada uygulanmasını Abdullah Öcalan'dan daha iyi kim güvence altına alabilir? Ancak, bunu cezaevindeyken yapamaz.

Bana göre en belirleyici argüman şu: Bugün müzakereler başlamış olmasına rağmen Abdullah Öcalan'ın cezaevinde tutulmaya devam edilmesi, Kürt halkının tanınmadığını gösteriyor. Çünkü Türk devletinin verdiği yanıt, polisiye bir yanıttır.

Şunu söylemek istiyorum. Bugün Öcalan'ın içinde bulunduğu durum, iki yıldır devam eden ve tarafların birbirini duymadığı bir sağırlar diyaloğunu çok iyi ortaya koyuyor. Türk devleti, barış sürecini yalnızca güvenlik perspektifinden ele alıyor ve meseleyi ‘terörizmle’ mücadeleye indirgiyor.  Bu nedenle de Kürt Hareketi’ne karşı polisiye ve askeri baskı politikasını sürdürmeye devam ediyor. Bunu belediye başkanlarının görevden alınmasında da gördük.

‘TÜRK DEVLETİ SOMUT SİYASİ ADIMLAR ATMALI’

Bugün bazı şeyler biraz farklı olsa da Selahattin Demirtaş'ın da aralarında bulunduğu yüzlerce siyasi tutuklunun hâlâ cezaevinde tutulması, Türk hükümetinin demokratikleşme ve Kürt halkının haklarının tanınması fikrini reddettiğini gösteriyor. Diğer tarafta ise Kürtler, bu barış sürecinin Kürt halkının siyasi ve kültürel haklarının tanınmasını sağlaması gerektiğini söylüyor.

Dolayısıyla taraflar aynı zeminde buluşmuyor. Abdullah Öcalan da bunu büyük bir siyasi zekayla dile getiriyor ve bunu özellikle belirtmek gerekir. Öcalan bugün, taraflar arasında bir sağırlar diyaloğu yaşandığını, birbirlerini duymadıklarını söylüyor. Birbirlerini duyabilmeleri için silahların susması gerektiğini ifade ediyor. Ancak aynı zamanda Türk devletinin de iki yıldır devam eden müzakere ve mücadele sürecinin ardından somut siyasi adımlar atması gerekiyor. Şu ana kadar ise ortada hiçbir şey yok. Sorun da tam olarak burada yatıyor.

‘BARIŞ İÇİN KARŞILIKLI GÜVEN VE ORTAK İRADE GEREKİYOR’

Kuzey İrlanda, Güney Afrika ve Kolombiya gibi uluslararası deneyimler, barış süreçleri konusunda bize neler öğretiyor?

Dünyada başlatılmış birçok barış süreci var. Güney Afrika'yı, Kuzey İrlanda'yı, Kolombiya'yı ve diğer örnekleri ele alabiliriz. Taraflar arasında geçmişte yaşanmış gerilimlere rağmen bir barış sürecinin başlayabilmesi için karşılıklı güvenin olması gerekir. Aynı zamanda her iki tarafta da ilerleme yönünde bir iradenin bulunması gerekir.

Bugün açıkça görülüyor ki ilerleme iradesi, en azından şu an için, Kürt tarafında bulunuyor. Çünkü bugün yürütülen tartışmalarda ciddi bir asimetri söz konusu.

Erdoğan gibi, Türkiye'de silahlı mücadeleye son verilmesini İslamcı-muhafazakar seçmen kitlesinin ya da aşırı milliyetçilerin desteğini kazanmak için bir başarı olarak sunanlar olduğu sürece herhangi bir karar alınamaz. Çünkü bir parlamento komisyonu toplandı. Bu komisyonda PKK savaşçılarının sivil yaşama dönüşü ele alındı, binlerce siyasi tutuklunun serbest bırakılması konuşuldu, Kürt aktivistlere karşı yürütülen ve tamamen haksız olan binlerce yargı sürecinin sona erdirilmesi gündeme geldi. Ancak bugün ortada hiçbir şey yok.

Oysa Kolombiya'da, Kuzey İrlanda'da ve Güney Afrika'da müzakereler başladığında, taraflar arasında ortak bir irade vardı. Elbette bu irade güç dengelerine bağlıydı, ancak sonuç alma yönünde ortak bir kararlılık söz konusuydu. Burada ise Türk devletinin iki yıldır hiçbir yanıt vermediği izlenimine kapılıyoruz.

Oysa uluslararası konjonktürün de ciddi biçimde düşünmeye sevk etmesi gerekiyor. Ortadoğu'nun savaşlarla ve şiddetle sarsıldığı, İsrail'in Ortadoğu'yu istikrarsızlaştırdığı ve parçaladığı, Trump'ın saldırgan politikalarının görüldüğü, imzalanan anlaşmaya rağmen Rojava'da Kürtlere yönelik şiddetin sürdüğü bir dönemden geçiyoruz.

Dolayısıyla Kürtler demokratikleşmeyi ve siyasi istikrarı öneriyor. Bu, bugün birçok siyasi liderin üzerinde düşünmesi gereken son derece önemli bir kazanımdır. Kürtler bir mesaj taşıyor: Barış mesajı. Ve sürekli savaşların yaşandığı bir Ortadoğu'da bu mesajın bugün ciddi biçimde düşünülmesi gerekiyor. İşte bu nedenle Kürtleri uluslararası düzeyde desteklemek gerekiyor.

‘AVRUPA’NIN SESSİZLİĞİ CİDDİ BİR HATA’

Her şeyden önce Kürtlerin çok geniş bir desteği var. Kürt halkının mücadelesi büyük bir hayranlık uyandırıyor. Ancak bugün, örneğin Fransa'nın özellikle Rojava'da hiçbir şey yapmadığını söyleyemeyiz. Buna rağmen Türkiye'de Kürtler tarafından başlatılan barış süreci söz konusu olduğunda, bir sessizlik diplomasisi yürütülüyor.

Fransız hükümeti ve Avrupa Birliği bu konuda herhangi bir açıklama yapmıyor. Oysa Fransa ve Avrupa Birliği bir rol oynamak istiyorsa bu rol, uluslararası hukukun uygulanmasını sağlamak ve çatışmaların çözümünü teşvik etmek olmalıdır. Ancak bugün Fransa ve Avrupa Birliği, başlatılan bu süreç karşısında sessiz kalıyor. Bu çok ciddi bir hatadır. Biz de France-Kurdistan olarak, başlatılan bu süreci desteklemek amacıyla çeşitli güçleri harekete geçirmeye çalışıyoruz. Ve bu güçlerin sayısı oldukça fazla.

‘PKK’Yİ ‘TERÖR ÖRGÜTÜ’ OLARAK GÖRMENİN ARTIK ANLAMI YOK’

PKK'nin kendisini feshetme kararına rağmen bugün Avrupa Birliği'nin ve Fransa'nın PKK'yi hâlâ terör örgütü olarak değerlendirmeye devam ettiğini görüyoruz. Peki, bu tutum barış sürecinin önünde bir engel oluşturuyor mu?

Elbette. Her şeyden önce PKK kendisini feshettiğini açıkladı. Dolayısıyla bugün PKK'yi ‘terör’ örgütü olarak değerlendirmeye devam etmenin artık hiçbir anlamı yok. Kürtler demokratik ve barışçıl bir yola bütünüyle yönelmiş durumdalar. Bugünün siyasi gerçekliği budur ve Fransa ile Avrupa hükümetlerinin de bu gerçekliği esas alması gerekir.

Oysa Fransa ve Avrupa Birliği, insan haklarına ve demokratik politikalara bağlılıklarını sürekli dile getiriyor. Ancak bugün bu politikaları savunanlar hiçbir destek görmüyor. Bu kesinlikle kabul edilemez bir durumdur. Bu nedenle bir dizi girişimin hayata geçirilmesi gerekiyor.

Örneğin biz France-Kurdistan olarak bugün Abdullah Öcalan'ın ve bütün tutukluların serbest bırakılması için mücadele ediyoruz. Ancak şarkıcı Nûdem Durak'ın durumunu da çok yakından takip ediyoruz. Nûdem Durak, yalnızca Kürtçe şarkı söylediği için cezaevine konuldu.

Şunu da hatırlatmak isterim ki bir barış sürecinde, özellikle kapsayıcı bir politika çerçevesinde Kürtçenin tanınması hem ilerlemenin hem de barışın önemli bir unsuru olacaktır. Bu nedenle Nûdem Durak'ın ve bugün cezaevinde bulunan bütün Kürt aktivistlerin serbest bırakılmasını talep ediyoruz. Fransa ve Avrupa Birliği'nin de bu doğrultuda harekete geçmesi gerekir.

Ne yazık ki şu an için Türkiye'de durum böyle değil. Fransa ise her zaman ikincil önemde olmayan başka meselelere daha fazla önem veriyor. Bugün Ortadoğu'da barış meselesini çözmek istiyorsak Filistin sorununu ve Kürt sorununu çözmek zorundayız.

Bu o kadar da karmaşık değil. Bunlar iki temel meseledir. Ve Kürtler bugün kalıcı bir barışın inşası için son derece önemli girişimlerde bulunuyor. Biliyorsunuz, Yunan Filozof Aristoteles şöyle diyordu: "Barışı inşa etmek, kentte halkların bir arada yaşamasını inşa etmektir."

‘KÜRTLER MODERN BİR BARIŞ ANLAYIŞINI TEMSİL EDİYOR’

Barışın yalnızca savaşın olmaması anlamına gelmediği bu olumlu barış anlayışını bugün Kürtler temsil ediyor. Modern bir barış anlayışı. Ötekiliği tanıyan, farklılıkları kabul eden ve daha insani bir toplumun temellerini oluşturan bir anlayış. Bugün ihtiyacımız olan da işte bu daha insani toplumdur.

Kürtlerin Türkiye'deki belediyelerinde ya da Rojava'da hayata geçirdikleri deneyimler, demokratik açıdan yenilikçi çözümler geliştirme kapasitelerini ortaya koydu. Bu deneyimler, bölgede gördüğümüz otoriter, diktatöryal ve hatta faşist rejimlere karşı zaman zaman alternatif bir model olarak örnek alınabilecek niteliktedir. Dolayısıyla bugün bu barış sürecini desteklemek için çok güçlü gerekçelerimiz var. Ve bu destek, az önce sizin de haklı olarak üzerinde durduğunuz gibi, Abdullah Öcalan'ın özgürlüğünü de kapsıyor.

‘AVRUPA ULUSLARARASI HUKUKU UYGULATMALI’

Kısa süre önce ‘Umut Hakkı’ çerçevesinde Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan'ın serbest bırakılmasını talep eden uluslararası bir çağrıya imza attınız. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 2014 yılında Abdullah Öcalan'a verilen ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası nedeniyle Türkiye'yi mahkum etti. Ancak bu kararın üzerinden 12 yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen karar hâlâ tam anlamıyla uygulanmış değil. Bu durumu nasıl açıklıyorsunuz ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin aralık ayında gerçekleştireceği toplantılardan somut olarak ne bekliyorsunuz?

Biliyorsunuz, Avrupa varlığını sürdürmek istiyorsa uluslararası hukuka ve Avrupa hukukuna saygı gösterilmesini sağlamak zorundadır. Bugün dünyanın dört bir yanında uluslararası hukukun ayaklar altına alındığı bir dönemde, Avrupa'nın gücü de buradan geliyor.

Bugün uluslararası hukukun ilkeleri ortaya koyan bir niteliği var. Yani dünyanın birçok halkı bugün uluslararası hukuka dayanarak haklarını savunuyor. Dolayısıyla uluslararası hukuk ve Avrupa hukuku, bugün Abdullah Öcalan'ın ve Selahattin Demirtaş'ın derhal serbest bırakılmasının önünü açmalıdır.

Ne yazık ki bugün Türkiye, uluslararası hukuku da Avrupa hukukunu da çiğniyor. Üstelik Türkiye, Avrupa Konseyi'nin bir üyesidir. Bu nedenle Türkiye'ye karşı kararlı bir tutum benimsenmesi gerekiyor. Bunu başka ülkelere karşı yapabiliyoruz. Üstelik Türkiye'nin Avrupa Birliği ile son derece güçlü ekonomik ilişkileri bulunuyor.

‘ÖCALAN’IN ÖZGÜRLÜĞÜ BARIŞ İRADESİNİN GÖSTERGESİ OLACAK’

Bu alanda da harekete geçilebilir ve Türkiye'ye şöyle denilebilir: "Taahhütlerinize uyun, Avrupa Birliği hukukuna ve Avrupa hukukuna saygı gösterin. Cezaevlerinde hiçbir şekilde bulunmamaları gereken siyasi tutukluları derhal serbest bırakın. Çünkü bu insanlar, adaletin bir karikatürüne dönüşmüş yargılamaların mağduru oldular."

Bir de bu sürecin merkezinde yer alan Abdullah Öcalan var. Onun serbest bırakılması, süreci sonuca ulaştırma iradesinin son derece olumlu bir göstergesi olacaktır. Ancak Abdullah Öcalan serbest bırakılmadığı sürece, Türkiye'nin bu süreci sonuca ulaştırma iradesine ilişkin şüpheler devam edecektir. Bununla birlikte, çok sayıda demokratik ve ilerici güç de var. Bugün dünyada bunu görüyoruz. Sırbistan'da, Brezilya'da ve başka birçok ülkede ilerici güçlerin zaferleri yaşandı.

Dolayısıyla Türkiye'de barışın ve demokrasinin sağlanması için dünyanın her yerinden demokratik sesler yükselebilir. Kürtlerin verdiği mesaj da budur.