Êzîdî kadınlar haklarına ulaşmak için yaşadıklarını yeniden anlatmak zorunda

Irak’ta Êzîdî kadınlar, soykırımdan sağ kalanlara tanınan haklara erişmek için suç duyurusunda bulunmak zorunda. Bu şart, kadınları yaşadıkları travmayı yeniden anlatmaya zorluyor.

ÊZÎDÎ KADINLAR

Kürt halkının hafızasına kazınan soykırımın üzerinden yıllar geçti. Ancak Êzîdî kadınlar için 3 Ağustos 2014’te başlayan karanlık henüz sona ermedi. Şengal’den kaçırılan kadınların birçoğundan hala haber alınamazken geride kalan aileler, yakınlarının nerede olduğunu ve başlarına ne geldiğini öğrenebilmek için bekliyor. Kimi bir toplu mezarın açılmasını, kimi bir DNA sonucunu, kimi ise yıllardır kapısını çalmayan yakınının bir gün geri dönmesini umut ediyor.

KATLİAM, KAÇIRILMA VE ESARET

DAİŞ, 3 Ağustos 2014’te Şengal’e yönelik saldırısıyla Êzîdî toplumunu hedef alan sistematik bir soykırım gerçekleştirdi. Erkekler ve erkek çocukları ailelerinden ayrılarak katledildi; kadınlar ve kız çocukları ise kaçırılarak köle pazarlarında satıldı, zorla evlendirildi ve tecavüze maruz bırakıldı. Kadın bedeni, DAİŞ’in Êzîdî kimliğini ve toplumsal varlığını ortadan kaldırmaya dönük saldırılarının bir parçası haline getirildi.

2 BİN 474 KADIN KAYIP

Soykırım sırasında 6 bin 417 Êzîdî kadın kaçırıldı. Bunlardan 3 bin 647’si özgürlüğüne kavuşurken, 2 bin 474’ünün akıbeti hala bilinmiyor. Kayıp olarak kaydedilenler arasında bulunan 269 kişinin yaşamını yitirdiği belirlendi ve cenazeleri ailelerine teslim edildi. Kaçırılan kadınlar önce Musul’a, ardından Tel Afer, Reqa, Derazor ve Baxoz’a götürüldü. Kadınlar ve çocuklar farklı kentler arasında dolaştırıldı, birbirlerinden koparıldı ve aileleriyle bağları kesildi.

Esaret, kadınlar açısından tek bir kaçırılma eylemiyle sınırlı kalmadı. DAİŞ’in denetimindeki bölgelerde el değiştiren, farklı kişilere satılan ve zorla yerinden edilen kadınların bir kısmının yıllarca nerede tutulduğu dahi öğrenilemedi. Kimi kadınlar kurtulmayı başarırken kimileri farklı ülkelere ulaşabildi. Binlercesinin ise akıbeti hala belirsizliğini koruyor.

AVRUPA’YA SIĞINANLAR

DAİŞ’in kaçırdığı ve esaretinden kurtulabilen Êzîdî kadınların yaşamı, Şengal’in sınırlarını aşan başka bir mücadeleye dönüştü. Hayatta kalanların bir bölümü, tedavi, rehabilitasyon ve güvenli yaşam koşullarına erişebilmek için farklı ülkelere yerleşmek zorunda kaldı.

Almanya, soykırımın ardından Êzîdî kadın ve çocukların kabulü için özel bir insani yerleştirme programı başlattı. Baden-Württemberg eyaletinin 2015 ve 2016 yıllarında yürüttüğü program kapsamında, büyük çoğunluğu Êzîdî olan yaklaşık bin 100 kadın ve çocuk Almanya’ya götürüldü. Kadınlara barınma, sağlık hizmetleri, psikolojik destek ve eğitim olanakları sağlandı. Kanada da Êzîdî kadın ve çocukların aralarında bulunduğu DAİŞ mağdurlarına yönelik kabul ve aile birleşimi programları yürüttü. Kanada hükümeti, 2023 yılında bin 400’den fazla mağdurun ülkede yeni bir yaşam kurmasına olanak sağladığını açıkladı.

Ancak başka ülkelerde güvenli bir yaşam kurmak, kayıpların ve parçalanmış ailelerin yarattığı boşluğu ortadan kaldırmadı. Avrupa’ya yerleşen kadınların bir bölümü hala Irak’taki yakınlarının akıbetini öğrenmeye çalışırken ülkelerinden uzakta yaşamak zorunda kalan mağdurların hak arama süreçleri de yeni engellerle karşılaştı. Böylece soykırımın yarattığı kopuş, yalnızca Şengal’de değil, kadınların yerleşmek zorunda kaldığı ülkelerde de yaşamlarını belirlemeyi sürdürdü.

ROJAVA’DA ÖZGÜRLEŞME YOLU

Şengal’in Kasım 2015’te özgürleştirilmesinin ardından DAİŞ’in elinden kurtarılan kadın ve çocukların ailelerine kavuşmasında Rojava önemli bir rol üstlendi. Özellikle YPJ ve QSD’nin yürüttüğü çalışmalarla özgürlüğüne kavuşanlar, TAJÊ ve Şengal Özerk Yönetimi’nin çalışmalarıyla ailelerine teslim edildi.

YAŞAMI YENİDEN ÖRDÜLER

Bu noktada Êzîdî kadınların mücadelesi, esaretten kurtarılmalarıyla sınırlı kalmadı. Soykırımın ardından kadınlar, bir daha benzer saldırılarla karşılaşmamak ve kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olmak amacıyla örgütlenmeye başladı. YJŞ (Yekîneyên Jinên Şengalê/Şengal Kadın Birlikleri) bünyesinde özsavunma güçlerini oluşturan kadınlar, Şengal’in savunulmasında ve özgürleştirilmesinde büyük bir rol üstlendi. 2015 yılında başlayan kadın örgütlenmesi, Eylül 2016’da TAJÊ’nin (Tevgera Azadiya Jinên Êzidî/Êzidî Kadın Özgürlük Hareketi) kuruluşuyla kurumsal bir yapıya kavuştu.

Bu süreç, kadınların toplumsal konumunda da önemli bir değişimi beraberinde getirdi. Daha önce büyük ölçüde aile ve geleneksel toplumsal rollerle sınırlandırılan kadınlar, özsavunmanın yanı sıra eğitim, siyaset, diplomasi ve toplumsal örgütlenme alanlarında da sorumluluk üstlenmeye başladı. Kadın meclisleri ve örgütlenmeleri aracılığıyla kendi sorunlarına çözüm üretmeye yönelen Êzîdî kadınlar, Şengal Özerk Yönetimi’nin komite ve kurumlarında yer alarak karar alma süreçlerine katıldı. Böylece DAİŞ’in iradesini kırmaya çalıştığı kadınlar, kendi iradeleriyle toplumun yeniden inşasında söz sahibi olma mücadelesi yürüttü.

BİNLERCE KİŞİ HALA GÖÇMEN

Kadınların özgürleşme ve örgütlenme mücadelesine rağmen soykırımın Êzîdî toplumu üzerinde yarattığı demografik ve toplumsal yıkım devam ediyor. Şengal’den koparılan toplumun önemli bir bölümü, aradan geçen yıllara rağmen topraklarına dönemedi. Halihazırda 36 bin 500 kişi mülteci konumunda. 200 bin 750 kişi Irak’ta, 150 bin kişi ise farklı ülkelerde yaşıyor.

Öte yandan DAİŞ’in saldırıları, Êzîdîlerin inancını ve kültürel varlığını da hedef aldı. Bu kapsamda 68 kutsal mekan yıkıldı. Ayrıca binlerce çocuğun ailelerinden koparıldığı saldırılarda 2 bin 753 çocuk yetim ve öksüz bırakıldı. Yerinden edilme, ailelerin parçalanması ve kutsal mekanların tahrip edilmesi, toplumun kendi topraklarında yeniden yaşam kurma çabasını zorlaştıran başlıca sorunlar arasında yer alıyor.

TOPLU MEZAR BAŞINDA BEKLEYİŞ

Bugün kayıp kadınların akıbetini aydınlatma çabalarının önündeki en ağır sorunlardan biri de toplu mezarlar. Şengal ve çevresinde, DAİŞ’in katlettiği Êzîdîlerin gömüldüğü çok sayıda alan bulunuyor. Bu mezarların açılması, cenazelerin kimliklerinin belirlenmesi ve ailelerine teslim edilmesi, kayıpların akıbetinin ortaya çıkarılması açısından hayati önem taşıyor.

Şengal’de 77 toplu mezar açılırken 19 mezar henüz açılmadı. Açılan mezarlardan çıkarılan 857 kişinin cenazesinden 296’sının kimliği belirlenerek ailelerine teslim edildi. Kimliği henüz tespit edilemeyen 561 kişinin cenazesi ise DNA incelemesi için Bağdat’taki adli tıp kurumunda bekletiliyor.

Ayrıca 91 toplu mezar dosyası araştırıldı. Bunların 67’si Xanesor ve çevresinde, 24’ü ise Şengal’de bulunuyor. Ancak mezarların açılması ve kimlik tespit çalışmaları, kayıp yakınlarının beklediği hızda ilerlemiyor. Özellikle başka ülkelerde yaşayan ailelerden DNA örneği alınması, kurumlar arası koordinasyon ve adli incelemelerin yürütülmesi sürecin uzamasına neden oluyor. Henüz açılmamış mezarlar ve kimliği belirlenemeyen cenazeler, yakınlarının akıbetini öğrenmek isteyen ailelerin bekleyişini sürdürüyor.

YASA VAR, UYGULAMA YETERSİZ

Irak Parlamentosu, 1 Mart 2021’de Êzîdî Kadın Sağ Kalanları Yasası olarak bilinen 8 sayılı yasayı kabul etti. DAİŞ’in Êzîdîlerin yanı sıra Türkmen, Hristiyan ve Şebek topluluklarına yönelik suçlarını soykırım ve insanlığa karşı suçlar olarak tanıyan yasa; sağ kalanlara aylık maaş, rehabilitasyon, sağlık ve eğitim desteği, arazi tahsisi ve toplumsal yaşama katılım gibi haklar tanıdı. Ayrıca kaçırılan kadın, erkek ve çocukların bulunması, toplu mezarların açılması ve cenazelerin ailelerine teslim edilmesi konusunda ilgili kurumlara sorumluluk yükledi.

Ancak Irak yönetiminin yasayla tanıdığı haklar, uygulamada yeni engellerle karşı karşıya. Özellikle tazminat ve diğer haklardan yararlanabilmek için ceza şikayetinde bulunma şartının getirilmesi, soykırımdan sağ kurtulanların haklara erişimini zorlaştırıyor. Yaşadıkları ağır ihlallerin ardından adalete ulaşmaya çalışan kadınlardan, başvuru sürecinde suç duyurusunda bulunmaları ve yaşadıklarını resmi makamlar önünde yeniden anlatmaları bekleniyor. Böylece hakların yasayla tanınması ile bu haklara fiilen erişebilmek arasında ciddi bir mesafe oluşuyor.