Antalya’da düzenlenen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı’nda (COP31) öne çıkarılan “uygulama” vurgusunun sahadaki politikalarla örtüşmediğini belirten ekoloji davaları avukatı Mehmet Horuş, kömürde ısrar, nükleer enerji yatırımları ve ekolojik yıkıma yol açan projelerin sürdürüldüğüne dikkat çekti. Akbelen’deki acele kamulaştırma kararını, Eğirdir Gölü’nün koruma statüsünün düşürülmesini ve nükleer işbirliği anlaşmalarını örnek gösteren Horuş, “Uygulamadan anladığımız; kömürde ısrar, nükleer fırsatçılığı ve ekokırım projelerinde devam etmek” dedi.
İklim Adaleti Koalisyonu gönüllüsü olan, Sinop Nükleer Santrali ve Kanal İstanbul projelerine ilişkin ekoloji davalarında avukatlık yapan Mehmet Horuş, Antalya’da düzenlenen Halkların İklim Zirvesi’nde (HİZ) ajansımızın sorularını yanıtladı.
Bergama köylülerinin 1990’larda siyanürlü altın madenciliğine karşı başlattığı mücadeleden bugüne davalarda neler değişti? Kazanılan kararlar sahada nasıl uygulanıyor?
Bergama mücadelesi, Türkiye ekoloji hareketinin dönüm noktalarından biriydi. Ekoloji mücadelesinin halklaştığı bir eşiği ifade ediyor. Bergama köylülerinin ardından Karadeniz’deki HES mücadeleleriyle yerel direnişler ülkenin dört bir yanına yayıldı. Kitleselleşen ekoloji mücadelesinin önünü Bergama köylüleri açtı diyebiliriz.
Bergama davasında alınan kararlar, Türkiye’de çevre hukuku açısından hâlâ en önemli kararlar arasında. Danıştay’ın siyanürlü altın madenciliğine ilişkin içtihadı bugün de oldukça ileri bir karar. Ancak yargı kararlarının uygulanmaması ve bu kararların etrafından dolaşılması, Bergama mücadelesini sosyal hukuk devletinin köylüleri terk ettiği bir sürecin de simgesi haline getirdi.
‘HUKUK ŞİRKETLERİN HİZMETİNE SUNULDU’
O günden bu yana neoliberal politikalarla hukuk, kamu yararından çok şirketlerin ve piyasanın hizmetine sunuldu. Şirketlerin önündeki yasal engeller ya da davalarda elde ettiğimiz kazanımların dayanağı olan yasa maddeleri, şirketler lehine değiştirildi. Zeytincilikle ilgili girişimlere baktığımızda bile şirketler lehine yapılan müdahaleleri görebiliriz.
Özellikle madencilik alanında şirketler lehine yapılan değişiklikler, ekoloji mücadelesini hukuksal güvenceden yoksun bıraktı. Bu durum yerel hareketleri ve platformları, adliye duvarları arasındaki hukuk mücadelesinin yanı sıra toplumsal alandan, sokaktan ve mücadeleden beslenen bir sürece yöneltti.
Ekoloji mücadelelerinde hukuk, adliye duvarları arasına sıkışmış değil. Bir hukuk yaratma pratiğine dönüştü. Eylem yapan, eylem sırasında hukuku da dönüştürmeye çalışan, kendisi hukuk yaratan bir dinamik ortaya çıktı. Bu nedenle yaşananları klasik bir hukuk mücadelesi olarak nitelendiremeyiz.
İtalyan düşünür ve hukukçu Giorgio Agamben’in “istisna hali” olarak tanımladığı, Türkçeye “olağanüstü hal” diye de çevrilen bir kavram var. Agamben, devletlerin kendi yasalarını çiğneyebileceği olağanüstü durumlar yarattığını söylüyor. Ekoloji ve doğa mücadelesi açısından da böyle bir durumdan söz edebilir miyiz?
Evet. Bu durum bana Carl Schmitt’in teorisini de çağrıştırıyor. Türkiye’de süreklileşmiş bir istisna hali içindeyiz. Neredeyse çevre davası açmak etkili bir hukuk yolu olmaktan çıkıyor. Buna rağmen hukuk mücadelesinden vazgeçmeye niyetli değiliz.
Bunun nedeni, hukukun evrensel bir adalet normu olarak aşınması. Bugünkü zirve de Bergama üzerinden konuştuğumuz yerel meselenin küresel ölçekteki halini gösteriyor. Bergama’da hukuku nasıl tartışıyorsak, Birleşmiş Milletler’in (BM) biyoçeşitlilik, iklim değişikliği ve çölleşmeyle ilgili kendi mevzuatını uygulamaması da küresel ölçekte benzer bir soruna işaret ediyor. BM, gerçek anlamda adalet dağıtan işlevinden uzaklaştı.
Küresel hukuksuzluğa karşı iklim adaleti mücadelesi veriyoruz. Halkların kendi normlarını, mücadelelerini, ahlaki, politik ve hukuksal ölçütlerini yaratmaya çalışıyoruz. Buna kapitalizm, sanayi toplumu, kapitalist modernite ya da sermaye diyelim, uluslararası kapitalist sistem bir kriz içinde. Bu krize uluslararası hukukun krizi de eşlik ediyor. BM de bu krizin bir figürüne dönüşmüş durumda.
‘100 BİN KİŞİLİK BİR HUKUK ZİRVESİ OLABİLİR Mİ?’
COP31, BM’nin uluslararası sözleşmelere ilişkin yıllık değerlendirme toplantılarından biri. Ancak BM bu toplantıları hukuk çerçevesinin dışına taşıdı ve bir halkla ilişkiler faaliyeti olarak ele aldı. Hukuk kurumu olarak kaybettiği meşruiyeti yeniden üretmenin aracına dönüştürdü. 100 bin kişilik bir hukuk zirvesi olabilir mi? Bu zirveler, otomobil, inşaat ve makine fuarları gibi düzenleniyor. Şirketlerle ve sermaye gruplarıyla iç içe bir pazarlama faaliyetine dönüşüyorlar. Bu yolla yeni bir meşruiyet de kazanamıyorlar.
Halkların İklim Zirvesi kapsamında düzenlenen mitinge, öngördüğümüzün çok üzerinde katılım oldu. Bunun nedenlerinden biri de devam eden zirvelerin içinin boşalması. Geleceğimiz için inandırıcı, teselli sayılabilecek olumlu bir mesaj bile çıkmıyor. Bu nedenle insanlar, Halkların İklim Zirvesi’ne ve küresel yürüyüşe yöneldi. Katılımın artması, diğer zirvelerdeki başarısızlığın ve inandırıcılık kaybının bir sonucu. Buraya taşan kitle de bunun göstergesi.
Türkiye COP31’de “uygulama” vurgusu yapıyor ve zirvede alınan kararları hayata geçireceğini söylüyor. Yargı kararlarını uygulamayan, kendi yasalarına uymayan bir idare için bu vurgu ne anlama geliyor?
Bence çok açık. Geçen yıl aralık ayında COP31’le ilgili Cumhurbaşkanlığı genelgesi yayımlandı. Bundan iki hafta sonra Akbelen için acele kamulaştırma kararı alındı. Termik santral için, savaş halinde uygulanan bir kamulaştırma yöntemiyle bölgeye el konulmasının önü açıldı. COP’un başlangıcını böyle yaptılar. Kömürden çıkıştan söz etmek bir yana, kömüre yöneliyorlar. Akbelen aynı zamanda orman, tarım alanı ve su varlıklarının bulunduğu sulak bir bölge.
Başlangıca Akbelen’i örnek verdim, şimdi de sonuna bakalım. Bu hengamede kimse bunun üzerinde durmadı. Murat Kurum, COP31’de Konya’daki Meke Gölü’nü yeniden canlandırıp büyüteceklerini söyledi. Ardından iki gün önce Resmi Gazete’de başka bir Cumhurbaşkanlığı genelgesi yayımlandı ve Eğirdir Gölü’nün koruma statüsü düşürüldü. Antalya’nın yanı başındaki Eğirdir, Türkiye’nin ikinci büyük tatlı su gölü ve dördüncü büyük gölü. Alınan kararlar, izlenen yönün tam tersini gösteriyor.
‘KÖMÜRDE ISRAR, NÜKLEER FIRSATÇILIĞI’
Kömürden çıkış konusunda sembolik de olsa beklentiler vardı. Ancak bunun aksi yönde kararlar alındı. Üstelik bu kararlar COP31 yaklaşırken alındı. Bir hafta önce Kore’yle nükleer anlaşma imzalandı, birkaç gün önce de Kanada’yla nükleer işbirliği anlaşması yapıldı. Türkiye, COP’u nükleer fırsatçılığına dönüştürüyor. Nükleeri yeşil gösterme çabası da COP gündeminin bir parçası. “Uygulama” derken anladığımız; kömürde ısrar, nükleer fırsatçılığı ve ekokırım projelerine devam etmek.
Anayasa Mahkemesi’nin (AYM), maden aramalarını Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) sürecinden muaf tutan değişikliğe ilişkin kararının “ekstraktivizm kararı” diye anılmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?
“Ekstraktivizm” ifadesi, karara ilişkin şerhte yer aldı. AYM, madencilik faaliyetlerini ÇED sürecinden muaf tutmaya yönelik bir değişikliği tartışıyordu. Maden Kanunu’nun kırıntı, numune ve karot alımını düzenleyen 17’nci maddesi ÇED’den muaf tutulmaya çalışılıyordu. Bu kez istisnai bir uygulamayla sivil toplum kuruluşları da görüşmeye davet edildi. Jeoloji Mühendisleri Odası hukuk müşaviri olarak orada bulundum. Uzmanlar olarak görüşlerimizi AYM’yle paylaştık.
Konunun klasik bir fayda-maliyet analizi ya da kamu yararı tartışmasının ötesinde olduğunu anlattık. Madencilik, özellikle ekstraktivizm, iklim değişikliği gibi evrensel sorunlarla bağlantılı. AYM’nin diğer mahkemelere örnek olacak, ön açıcı ve ufuk açıcı kararlar vermesi gerektiğini söyledik. Mesele yalnızca bir alanda numune alıp almamak değil. Sürekli yerin altındakini üste çıkarma meselesinde evrensel bir bakış açısına ihtiyacımız var.
Torba kanunların çevre mevzuatına etkisi nedir? 2026’daki torba kanun tekliflerinde konuyla ilgili önemli düzenlemeler var mıydı?
Son torba yasa gündeme geldiğinde parlamentoda “Toprağımızı vermiyoruz” kampanyası yürüttük. Pakette, yenilenebilir enerji projeleri de dahil olmak üzere şirketlerin önündeki hukuki engelleri kaldırmaya yönelik düzenlemeler vardı. Zeytincilikle ilgili değişiklikler de bunlardan biriydi ve yıkıcı sonuçlar doğurabilirdi. Düzenleme AYM’de bekliyor. Kararın bir an önce verilmesi için beklentimiz ve çabamız var.
Tortum davası zaman aşımı nedeniyle düştü. Çevre suçlarında, etkisi onlarca hatta yüzlerce yıl sürebilecek davaların zaman aşımıyla düşmesi istisna mı, sistematik bir durum mu?
Doğaya karşı işlenmiş bir suç söz konusu. Tortum’da, ÇED verilerinde öngörülenden dört beş kat fazla hafriyat doğal alana yığıldı. Binlerce ton hafriyat atığı derelere ulaştı. Vadideki kavak ağaçları bu yığının altında kaldı.
Bizim derdimiz şirketlerden birkaç çalışanın ya da mühendisin cezalandırılması değil. En temel yurttaşlık haklarını kullanarak eylem yapan, basın açıklaması düzenleyen köylüler ceza alırken insanlığa ve gezegene karşı suç işleyenler hakkında da yaptırım uygulanmalı. Verilen zararın parayla, pulla ya da hapisle telafi edileceğini düşünmüyoruz. Bu suçların zaman aşımı gibi bir mekanizmayla ortadan kaldırılmasını anlamak mümkün değil.
‘ÇEVREYİ ÇEVRE BAKANLIĞI’NDAN KORUMAK İÇİN’
Muğla’daki deniz kirliliği davalarında da benzer risklerle karşılaşıyoruz. Daha özel bir yargılama usulü gerekiyor. Tortum davası ya da çevreyi kirletme suçlarına ilişkin soruşturmalarda önce suç duyurusunda bulunuyoruz. Sonra Çevre Bakanlığı, ayıp olmasın diye bazı davalara müdahil oluyor, bazılarında ise hiç olmuyor. Türkiye’deki çevre davalarının yüzde 90’ı Çevre Bakanlığı’na karşı açılıyor, çevreyi Çevre Bakanlığı’ndan korumak için.
Halkların İklim Zirvesi’nde ekolojiyi barış ve diğer toplumsal süreçlerle birlikte tartışıyorsunuz. Türkiye’de, özellikle Kürtlerin yaşadığı kentlerde izlenen baraj, maden ve orman politikaları hakkında ne düşünüyorsunuz?
Geçen yıl yüzden fazla ekoloji örgütüyle birlikte “Doğayla da Barış” başlıklı bir rapor ve bildiri yayımladık. Bunları Meclis’e sunduk. Meclis pek çok toplumsal kesimi dinledi, ancak ekoloji alanını dinlemedi.
Devam eden süreçte bölgeye dönük maden, petrol arama, kaya gazı, güneş enerjisi santrali (GES) ve jeotermal projelerde ciddi bir artış görüyoruz. Sermaye, Barış ve Demokratik Toplum Süreci’ni, çatışmasızlık sürecini fırsatçılığa dönüştürüyor. Barışın bedelinin coğrafyaya ödetilmesinden endişe ediyoruz. Katalonya, İrlanda ve Kolombiya’da da benzer sorunlar yaşandı. Bu konuyu HİZ’de düzenlediğimiz oturumda da ele aldık. Biz de bu konuda endişeliyiz.