“Şiddet sarmalı” kavramı, toplumda sanki kendiliğinden işleyen bir süreci ifade etmek için kullanılır: Şiddet başlar, kendi etrafında döner, daralır, tekrarlanır, biçim ve ifade açısından değişir; ancak yine de devam etmek ve yenilenmek için her zaman yeni yollar bulur.
Doğal bir döngü gibi kaçınılmaz görünen bu durum, hiçbir şekilde kendiliğinden gelişen bir süreç değildir; aksine, ataerkil sistemin kökenleriyle derinden bağlantılıdır. Ataerkil sistem şiddetle var olur, şiddeti üretir ve kendini ayakta tutmak için kullanır. Şiddetin toplumsal hiyerarşilerin yeniden düzenlenmesine ve iktidar ilişkilerinin pekiştirilmesine yol açar ve tarihsel kökleri cinsiyete dayalı iş bölümünde yatar.
İnsanlar, nesiller ve cinsiyetler arasındaki ilişkiler tarih boyunca değişmiştir. Bu ilişkiler, feodal klan ve gelenek yapılarından Orta Çağ’daki erkeğin mutlak otoritesi ve vesayetine, erken modern dönemin ataerkil ev içi egemenliğine ve burjuva toplumundaki “aile reisi” ile “ev hanımı” ilişkisine kadar bir gelişim seyri gösterir.
Burada değişen şey, erkek egemenliğinin örgütlenme ve meşrulaşma biçimleridir. Değişmeyen şey ise otorite ve bağımlılığın, tasarruf yetkisinin ve cinsiyete dayalı iş bölümünün yeniden düzenlenmesiyle kadınlar ve erkekler, yetişkinler ve çocuklar arasındaki hiyerarşidir.
Bu bağlamda, çocuklara yönelik şiddet de ataerkil iktidar ilişkilerinden ayrı ele alınamaz. Günümüzde reklamlarda, Hollywood filmlerinde ve Barbie ile Ken hikayesinde estetikleştirilmiş bir şekilde bize sunulan aile, güven, sevgi ve korumanın mekanı olarak görünür. Ancak bu idealize edilmiş görünümün ardında toplumsal olarak oluşmuş bir düzen yatar: Erkek ailenin reisi, kadın şefkatli bir anne, çocuk da kendi görüşüne ve özerkliğine pek yer verilmeyen, yetiştirilmesi ve şekillendirilmesi gereken bir varlık olarak kabul edilir. Tarihsel olarak gelişen bir hiyerarşi, bu şekilde doğal bir düzenmiş gibi sunulur.
Kadın, bu süreçte eş ve anne olarak üstlendiği işleve indirgenir. Hayatın yaratıcısı ve koruyucusu, ayrıca nesiller boyunca kültürün aktarıcısı olarak sahip olduğu önemi, başarılı ve “erkek gücüyle güçlü” bir ulusun soyunu devam ettirmesi beklenen bir “doğum makinesi”ne indirgenir. Aynı zamanda aile işleyişinin sorumluluğu da kadına yüklenir. Çocuk ise ailenin devamı, ailenin beklentilerinin, geleneklerinin ve mülkünün taşıyıcısı olarak görülür. Kadın üzerindeki kontrol ile çocuk üzerindeki kontrol birbiriyle iç içe geçer: Anne üzerinde kontrol sahibi olan kişi, çocukların yaşamları ve gelecek nesil üzerinde de etkili olur.
Ataerkil şiddetin en derin köklerinden biri de mülkiyet mantığıdır: İnsanlar bağımsız kişilikler olarak değil, başkalarına ait olan şeyler olarak görülür. “Karım”, “kızım”, “oğlum”, “çocuğum” gibi gündelik mülkiyet ifadelerinde, dilin çok ötesine geçen toplumsal bir algı yankılanır: Diğer insan üzerinde bir hak iddiası. Bakım, kontrole; koruma, vesayete; otorite ise tasarruf yetkisine dönüşür. Çocuk, yetişkinlerin beklentilerine uymak zorundadır; kendi iradesi bir engel haline gelir, bağımsız bir kişilik olma hakkı ise itaat ve uyumlu olma şartına bağlanır.
Böylece çocuklar, çok erken yaşlarda yetişkinlerin kendileri üzerinde karar verme hakkına sahip olduğunu, sınırlarının müzakere edilebilir olduğunu ve karşı çıkmanın sonuçları olacağını öğrenir. Şiddetin etkili olabilmesi için her zaman görünür olması gerekmez. Bazen şiddetin en büyük gücü, onun artık şiddet olarak algılanmamasından kaynaklanır. Şiddet sadece fiziksel saldırılarla değil, aynı zamanda psikolojik baskı, bağımlılık, aşağılama ve rıza yaratma yoluyla da etki eder. Gelenek, eğitim, ahlak veya şefkat olarak görünen şeyler, aslında insanları kendi kaderlerini belirleme hakkından mahrum eden bir düzenin parçası haline dönüştürülebilir.
Dolayısıyla aile, egemenliğin erken yaşlarda öğrenildiği ve içselleştirildiği ilk yerlerden biridir. Babanın anneye, ağabeyin kız kardeşe ve yetişkinlerin çocuklara karşı tutumu, kimin iktidara sahip olduğunu ve kimin boyun eğmesi gerektiğini gösterir. Çocuklar bu süreçte sadece kendilerine söylenenlerden değil, her şeyden önce kendilerine örnek olarak gösterilenlerden öğrenirler. Babanın sözü anneninkinden daha ağır basıyorsa, kız kardeş erkek kardeşten daha fazla kısıtlamaya maruz kalıyorsa ve çatışmalar sindirme ve şiddet yoluyla çözülüyorsa, çocuklar bunu kelimelere dökebilmeden çok önce bir dünya düzenini öğrenmiş olur.
Kız çocukları genellikle düşünceli olma, uyum sağlama, şefkat ve alçakgönüllülük üzerine yetiştirilirken, erkek çocukları ise güç, kararlılık ve bağımsızlık üzerine yetiştirilir. Bu roller doğal özellikler değil, insan yeteneklerinin ve ifade biçimlerinin çeşitliliğini önceden belirlenmiş cinsiyet kalıplarına sıkıştıran toplumsal bir şartlanmanın sonucudur.
Kızlar bu süreçte çifte bir boyun eğme yaşarlar: Hem çocuk olarak yetişkinlerin otoritesi altında hem de kadın olarak bedenlerine ve cinselliklerine yönelik toplumsal beklentilerin altında kalırlar. Görünüşleri, kıyafetleri ve davranışları erken yaşlardan itibaren değerlendirilip denetlenir. Aynı zamanda yetişkin dünyasından kaynaklanan güzellik idealleriyle de tanıştırılırlar.
Masum ve saf çocukluğun sahnelenmesi (örneğin medyadaki tasvirlerde, güzellik yarışmalarında veya çocuk estetiğinin pazarlanmasında) ile genç kadın bedenlerinin cinselleştirilmesi arasında çelişkili bir ilişki ortaya çıkar. Bu tür bedenlerin pornografik medyada ve ilgili internet platformlarında gösterilmesi ve pazarlanması da çocukluğun ve genç kadınlığın yetişkin fantezilerinin ve arzularının nesnesi haline gelebileceği bir topluma işaret eder.
Heidi Klum’un küçük kızı Leni ile birlikte “baştan çıkarma ikilisi” olarak büyük reklam afişlerinde seksi dantel iç çamaşırlarıyla poz vermesi, buzdağının sadece görünen kısmıdır.
Bununla bağlantılı olarak kız çocuklarının erken yetişkinleştirilmesi söz konusudur: Onlara, yaşlarına ve gelişim düzeylerine göre henüz sahip olmadıkları bir olgunluk atfedilir. Korunmaya muhtaç olmaları, onların bağımsızlıklarının göz ardı edilmesine, sınırlarının daha az ciddiye alınmasına ve yetişkinlerin davranışlarının sorumluluğunun onlara yüklenmesiyle sonuçlanır. Bu durum, özellikle kız çocuklarına giysileri, görünüşleri veya davranışları nedeniyle cinselleştirilmiş saldırılarda ortak sorumluluk atfedildiğinde belirgin hale gelir.
Böylece sorumluluk, kendi sınırlarını aşan yetişkinlerden çocuklara kaydırılır. Aynı zamanda genç kızlara yönelik bu kamusal ve medyatik abartı, onların gerçek toplumdaki konumlarıyla büyük bir çelişki içindedir. Bu konumda hiçbir takdir görmezler ve büyük görünürlüklerine rağmen ne kendi seslerine ne de insan olarak bir söz hakkına sahiptirler.
Zorla evlilikler, cinsel sömürü ve çocuklara yönelik cinsel suçlarda bu ataerkil tasarruf mantığı en acımasız haliyle ortaya çıkar. Kızlar ve kadınlar, aile çıkarlarına, toplumsal geleneklere ve ekonomik bağımlılıklara tabi tutulur; bedenleri ve yaşamları, başkalarının kararlarının nesnesi haline gelir. Kadın cinselliği üzerindeki kontrol, yetişkinlikte başlamaz; aksine, genellikle çocukluk döneminde başlar.
Erkek çocuklar ise şefkat ve kırılganlığın yerine gücü ve kontrolü ön plana çıkaran bir erkeklik anlayışına zorlanır. Onlar da duygularını gizlemeyi ve insan ilişkilerini üstünlük ve itaat ilişkilerine göre sıralayan bir düzende ayakta kalmayı öğrenirler.
Ataerkil şiddetin toplumsal boyutuna ilişkin özellikle sarsıcı bir örnek, Diyarbakır’ın Tavşantepe köyünden sekiz yaşındaki Narin Güran’ın öldürülmesidir. Ağustos 2024’te ortadan kaybolan Narin, 19 gün sonra bir nehir yatağında ölü bulundu. Bu olay toplumu sarsarken aynı zamanda çocukların kendi sosyal ve aile çevrelerinde ne kadar az koruma bulabildiklerini de gözler önüne serdi.
Rebêr Apo, hem İmralı Heyeti ile yaptığı bir görüşmede hem de 27 Nisan 2025 tarihli 12. Parti Kongresi’ne yönelik perspektifinde Narin’in ölümünü ele aldı. Bu olayı derin bir toplumsal çürümeyle ilişkilendirerek “Toplumsal çürüme Narin Güran’ı öldürdü” ve yaşananları “bir kültürün, yani ataerkil sistemin bir ifadesi” olarak nitelendirdi.
Kız çocuklarına ve kadınlara yönelik şiddet, pek çok durumda onların öldürülmesiyle sonuçlanıyor. Çocuklar da doğrudan ataerkil şiddetin kurbanı olarak ya da annelerine yönelik şiddetle bağlantılı olarak öldürülüyor. Sözde ‘genişletilmiş feminizid’ vakalarında ise kadınları cezalandırmak, incitmek ya da onlara en yakın olanı ellerinden almak amacıyla çocuklar öldürülür. Böylelikle ataerkil tasarruf yetkisi, yaşamın kendisinin yok edilmesine kadar uzanır.
Buradan hareketle kadın ve çocuk yaşamının toplumsal değerine ilişkin şu sorular ortaya çıkıyor: Kimin hayatı korunmaya değer kabul edilir? Kimin iradesi, bedeni ve geleceği tanınır? Kimin hayatı üzerinde görünüşte tasarruf edilebilir?
Bu şiddetin sonuçları, doğrudan yaşanan durumun çok ötesine uzanır. Anılara, bedenlere ve ilişkilere kazınır ve nesiller boyu etkisini sürdürebilir. Şiddete maruz kalan veya şiddete tanık olan çocuklar, korku, çaresizlik ve değersizleştirilme deneyimlerini sıklıkla ileriki yaşamlarına taşırlar. Kendi ihtiyaçlarını fark edememeyi ya da ilişkilerini kontrol ve itaat üzerinden düzenlemeyi öğrenebilirler. Böylece şiddet, sadece geçmişte kalan bir anı olmaktan çıkıp günümüz ilişkilerinde tekrar tekrar şekillenir. Bu, şiddet yaşamış kişilerin kaçınılmaz olarak kendileri de şiddet uygulayacağı anlamına gelmez. Ancak bu, şiddet geçmişiyle yüzleşmeyen bir toplumun, bu şiddet kalıplarını tekrar tekrar ortaya çıkardığı anlamına gelir.
Bu nedenle çocuklara yönelik şiddeti ortadan kaldırmak isteyen bir toplum, tek tek yetiştirme yöntemlerinden daha fazlasını değiştirmelidir. Toplumsal olarak ortaya çıkan bir soruna tamamen bireysel çözümler üretilemez. Aile yardımı ve bireysel vakalarla çalışma, etkilenen çocukları korumak ve desteklemek açısından ne kadar önemli olursa olsun, toplumsal iktidar ilişkileri değişmediği sürece ataerkil şiddetin köklerini tek başına ortadan kaldıramaz. Daha derinden başlayan bir değişime ihtiyaç vardır: Yaşın egemenlik hakkı verdiği ve bağımlılığın başkaları üzerinde tahakküm kurmayı meşrulaştırdığı düşüncesinin aşılmasına.
Çocukların, kişiliklerini kendi hayallerine göre şekillendiren yetişkinlere değil, gelişebilecekleri, sorular sorabilecekleri, karşı çıkabilecekleri ve sınırlarını öğrenebilecekleri ilişkilere ihtiyacı vardır. Sorumluluk, mülkiyetle karıştırılmamalı; koruma, kontrole dönüşmemelidir. Çocukların özgürleşmesi, aynı zamanda toplumsal cinsiyet rollerini yıkmak ve her çocuğa ataerkil beklentilerin ötesinde kendini geliştirebilme imkanı vermek anlamına gelir.
Kadının özgürleşmesi, çocuğun özgürleşmesinden ayrı düşünülemez. Kadınlara özgürlük vaat eden ancak çocuklarına itaat, korku ve boyun eğmeyi aşılayan bir toplum, ataerkil egemenliğin temellerini yeniden üretmeye devam eder. Aynı şekilde, kadınlar bağımlı tutulduğu, sesleri değersizleştirildiği ve bedenleri kontrol edildiği sürece çocuklar da özgürlük içinde yetiştirilemez. Her iki özgürleşme süreci de aynı mantığa, yani bir insanın bir başkası üzerinde tasarruf hakkı olduğu fikrine karşıdır. Bu nedenle nesiller arası yeni bir ilişki; karşılıklı saygı, sorumluluk, özgürlük ve tanıma üzerine kurulmalıdır. Bu, sorumluluk ve yönlendirmenin ortadan kaldırılmasını değil, bunların egemenlikten kurtarılmasını gerektirir. Yetişkinler, çocukları bir mülk, kendilerinin bir uzantısı ya da sadece gelecek olarak değil, özgür bir yaşam sürme hakkına sahip özerk bireyler olarak görmeyi öğrenmelidir.
Ancak böyle bir değişim yalnızca aile içinde gerçekleşemez. Çocuklarının büyümesinde sorumluluk alan bir topluma ihtiyaç vardır. “Bir çocuğu büyütmek için bütün bir köy gerekir” şeklindeki eski atasözü, özel çekirdek ailenin ötesine geçen bir topluluk anlayışına işaret eder. Çocukların, sadece aile bağlarıyla bağlı oldukları kişilerde değil, farklı ilişkiler deneyimleyebilecekleri, güven geliştirebilecekleri ve koruma bulabilecekleri bir ortama ihtiyaçları vardır.
Rebêr Apo, Narin Güran’ın cinayetini ele alırken tam da bu toplumsal sorumluluk ve örgütlenme sorusunu gündeme getiriyor. “Demokratik Manifesto”da ataerkil aile ve kabile yapılarına karşı alternatif bir model ortaya koyuyor: Komün. Komün, insanların birbirleri için sorumluluk üstlendiği ve mahallelerde, belediyelerde ve ortak yaşam yapıları içinde toplumsal korumanın oluştuğu demokratik bir öz-örgütlenme biçimidir. Böylece çocukların korunması, tek tek ailelerin özel meselesi ya da yalnızca devlet kurumlarının görevi olmaktan çıkarak ortak bir toplumsal sorumluluk haline gelir.
“Şiddet sarmalı”, iktidarın doğal bir şey gibi göründüğü, itaatin sevgi olarak sunulduğu ve kontrolün bakım kisvesi altında gizlendiği yerlerde dönmeye devam eder. Bu sarmal, aile ve cinsiyet hakkında çizdiğimiz imgelerde, örnek olarak geliştirdiğimiz ilişkilerde ve gelecek nesillere aktardığımız beklentilerde kendini yeniler. Ancak bu sarmalın akışı durdurulabilir. Bu, yalnızca yasaklar ve kanunlar ya da münferit vakaların ele alınmasıyla değil, egemenliğin doğduğu toplumsal ilişkilerin bilinçli bir şekilde değiştirilmesiyle mümkün olabilir.
Elbette bunu, tarihin farkına varan, şiddet kalıplarını sorgulayan ve birlikte yaşamanın yeni biçimlerini geliştiren bir toplum gerçekleştirebilir. Bu sarmal, insanları kontrol edilebilir hale getirmek için şekillendirmekten vazgeçip özgürlüklerini ortak yaşamımızın temeli olarak kavramaya başladığımızda ancak çözülebilir. Çünkü kadınlara ve çocuklara kendi kaderlerini belirleme imkanı tanıyan bir toplum, yalnızca tek tek insanların hayatını değiştirmekle kalmaz, tarihin yönünü de değiştirir.
Çocuklarımız, farklı bir yarın umudunu içlerinde taşırlar. Onlar bizim mülkümüz ya da kendimizin bir devamı değildir ve geçmişin düzenini tekrarlamak için yaratılmamışlardır. Khalil Gibran’ın yazdığı gibi, onlar “Yaşamın kendisine duyduğu özlemin oğulları ve kızları”dırlar.