Şadiye Manap: Kürt kadınlarında oto asimilasyon tehlikesi büyüyor

Kürt kadınları arasında özellikle politik alanda gelişen oto asimilasyona dikkat çeken yazar Şadiye Manap, “Bir taraftan Kürt dilinin mücadelesini verirken diğer taraftan oto asimilasyonu yaşamaya devam ediyoruz” dedi.

6-7 Kasım 2026’da Amed’de düzenlenen “Edebiyat ve Barış Konferansı”nda, barış ve eşitlik süreçlerinde edebiyatın, dilin ve aydınların rolü ele alındı. Uluslararası PEN, Kürt PEN ve Amed’deki belediyelerin organizasyonuyla gerçekleştirilen konferansta edebiyatın toplumsal barışa katkısı, anadilinde üretim, aydınların sorumluluğu ve kültürel haklar tartışıldı.

Konferansın sonuç bildirgesinde, kalıcı barışın yalnızca silahların bırakılmasıyla sınırlı olmadığına dikkat çekilerek dilsel ve kültürel hakların güvence altına alınması gerektiği vurgulandı.

Konferansta ele alınan başlıkları ve sonrasında Kürt edebiyatı üzerine yürütülen tartışmaları değerlendiren Kürt PEN üyesi yazar Şadiye Manap, edebiyatın yalnızca sanatsal bir üretim alanı olmadığını, toplumun tarihsel hafızasını koruma ve geleceğini kurma bakımından da önemli bir rol üstlendiğini belirtti.

‘AYDINLAR TOPLUMUN GERÇEKLİĞİNDEN KOPMAMALI’ 

Konferansta aydınların rolüne ilişkin yapılan tartışmaları önemli bulduğunu belirten Şadiye Manap, aydınların toplumdan ve toplumsal sorunlardan kopuk bir konumda değerlendirilmesinin sorgulanması gerektiğine dikkat çekti. Edebiyatın Kürt toplumunun dilini, tarihsel bilincini ve toplumsal değerlerini bugüne taşıyan temel alanlardan biri olduğunu belirten Şadiye Manap, şunları söyledi:

“Konferans benim açımdan oldukça eğiticiydi. Hem verilen bilgiler hem de katılımcıların değerlendirmeleri önemliydi. Özellikle böylesi bir geçiş sürecinde aydınların rolü üzerinde durulmasını değerli buldum. Aydınların elit, gerçeklikten ve toplumsal sorunlardan kopuk kişiler olarak değerlendirilmesini sorgulamamız gerekiyor. Özellikle Kürt aydınlarının bundan kaçınması gerektiğini düşünüyorum.

Edebiyatın rolü de çok önemli. Kürt toplumunu dil, tarihsel bilinç ve toplumsal ahlak bakımından bugüne taşıyan en önemli kaynaklardan biri sözlü edebiyatımızdır. Yazılı edebiyat ise hem aydınlanma hem de tahayyül edilen yaşamı inşa etme açısından önem taşıyor. Bir toplumun kendi derdini kendisine ve insanlığa anlatması, kendisini tanımlaması kadar geleceği tahayyül etmesi de gerekiyor. Nasıl bir toplum, nasıl bir insan, nasıl ilişkiler ve nasıl bir demokrasi istediğimizi düşünmemiz gerekiyor. Bana göre bu yaşamı tahayyül etmenin en estetik ve hakikate yakın yollarından biri edebiyattır.

Bugünkü dünya gerçekliğinde insan, manevi değerlerinden, toplumsal ahlakından ve hakikatinden uzaklaştırılarak bireycileştiriliyor. Bu da ciddi bir anlam yitimi ve manevi boşluk yaratıyor. Cezaevinden çıktığımdan beri genç insanların intihara sürüklenmesini şaşkınlıkla izliyorum. Bunun birçok nedeni var ancak sistemin yarattığı manevi kriz ve anlam yitimi önemli bir yerde duruyor. Özellikle son 10-12 yılda Kürdistan'da yürütülen özel savaş politikalarının da bu durumu derinleştirdiğini düşünüyorum. Kadın eksenli, kadın maneviyatının yol gösterdiği bir edebiyatın yeni yaşamın inşasında önemli rol oynayacağına inanıyorum.”

‘KÜRT KADINLARIN SÖZLÜ EDEBİYATAN YAZILI EDEBİYATA GEÇİŞİ ÇOK ÖNEMLİ’ 

Kürt kadınlarının yazılı edebiyatta neden daha geç yer aldığına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Şadiye Manap, kadınların tarihsel olarak sözlü edebiyatın önemli taşıyıcıları olduğunu, ancak yazılı edebiyata geçişin toplumsal koşullar ve mücadele deneyimi nedeniyle daha zorlu gerçekleştiğini söyledi. Kendi yaşamından örnekler veren Şadiye Manap, edebiyatla ilişkisini ve mücadele tercihinin bu alandaki üretimine etkisini şöyle anlattı:

“Ben de konferansa bir edebiyatçı ve cezaevinden çıkmış bir yazar olarak davet edildim. Ancak kendimi genellikle edebiyatçı olarak değil, devrimci olarak tanımladım. Şiirle, müzikle ve diğer sanat dallarıyla uğraşırken de bunları özgür yaşam mücadelesinin bir parçası olarak ele aldım. Bunun Kürtler ve özellikle Kürt kadınları açısından hâlâ geçerli olduğunu düşünüyorum.

Kürt edebiyatını incelediğimizde kadınların sözlü gelenekte çok güçlü bir yeri olduğunu görüyoruz. Dengbêj stranlarının, masalların ve anlatıların önemli bir bölümünde kadınların sesi var. Bugün erkekler tarafından dile getirilen bazı anlatıların kökeninde de kadınların ifade ettiği hikayeler bulunuyor. Ana tanrıça dediğimizde de yalnızca tarihsel bir sınıftan söz etmiyoruz; çalışan, üreten ve yaşamı taşıyan kadından söz ediyoruz.

Yazılı edebiyatta kadının durumu ise genel olarak kadının toplumsal durumuyla bağlantılı gelişti. Kürdistan'daki mücadelede kadın en zorlu alanlarda yer aldı. Kürtlerin ve kadınların tarihsel deneyimleri bu açıdan birbirine benziyor. Çünkü hem Kürtlerin hem de kadınların uzun süre söz, ifade ve siyaset alanları sınırlandırıldı. Kürtlerin kendi kimliğini ve Kürdistan'ı açıkça ifade etmesinin ağır bedelleri vardı. Kadınların özgürlük mücadelesi de benzer biçimde zorlu koşullarda gelişti.

Benim de çocuk yaşta edebiyatla ilişkim oldu. Ancak mücadeleye yöneldiğimde ilk uğraş alanım edebiyat değil, mücadelenin kendisi oldu. Çünkü edebiyatın beni kurtarabileceğini düşünmedim. Kadın önce mücadelenin içinde kendi hikayesini oluşturdu. Direniş, yiğitlik ve fedakarlık hikayeleri ortaya çıktı. Yazılı edebiyat ise bunun ardından gelişti.

Kürt kadınlarının okumuşluk ve okuryazarlık düzeyi de bu süreci etkiledi. Mücadeleye katılan veya cezaevine giren birçok arkadaşımız okuma yazma bilmeden bu alanlara geldi. Bazıları okuma yazmayı cezaevinde veya mücadele saflarında öğrendi. Zamanla anılarını yazabilecek, edebiyat üretebilecek düzeye ulaştılar. Bu nedenle kadınların yazılı edebiyata yönelmesi erkeklere kıyasla daha ağır ve zorlu bir yol izledi.

Bugün kadınların bu konuda ciddi bir girişimi ve gelişimi var. Kendi tarihini yazmak, insanlığa anlatmak önemli bir sorumluluk gerektiriyor. Bunun için cesaret, özgüven, tarih bilinci, düşünsel birikim ve yetenek geliştirmek gerekiyor. Kadınların bu alanlarda önemli bir aşama kaydettiğini düşünüyorum.”

KADINLARIN EDEBİYAT ÜRETMESİNİN ÖNÜNDEKİ ENGELLER 

Kadınların kamusal alandaki görünürlüğünün artmasına rağmen özgür yaşam koşullarına kavuşmadığını belirten Şadiye Manap, ekonomik bağımsızlık, zaman, eğitim ve toplumsal baskıların kadınların edebiyatla ilgilenmesini zorlaştırdığını söyledi. Erkeklerin sosyal çevre ve yayın dünyasına erişim bakımından sahip olduğu avantajlara da dikkat çeken Şadiye Manap, şu değerlendirmelerde bulundu:

“Bugün kadınlar araba kullanıyor, dışarıda çalışıyor ve toplumsal yaşamda daha fazla görünür durumda. Ancak bu, kadınların özgürleştiği anlamına gelmiyor. Kadına yönelik şiddetin ve baskının katlanarak büyüdüğünü hissediyorum. Her gün bunun örnekleriyle karşılaşıyorum.

Uzun süre cezaevinde kalan, mücadele içinde yer alan veya siyasal zeminde çalışan insanlar kendilerini yanıltmamalı. Mücadeleyle ve büyük bedellerle oluşturulan örgütlü zemin bize belli ölçüde hareket alanı sağladı. Fakat bu, toplumun bütünüyle böyle olduğu anlamına gelmiyor. Kadınların zihinsel olarak özgürleştiği, ekonomik bağımsızlığa kavuştuğu ya da edebiyat yapabilecek imkânlara sahip olduğu anlamına da gelmiyor.

Kapitalist yaşam koşulları herkesi çalışmak zorunda bırakıyor. Kadınlar günlük yaşamın ve geçim mücadelesinin içinde çok ağır bir yük taşıyor. Okumak, öğrenmek, takip etmek, kendine zaman ayırmak ve edebiyat üretmek kadınlar açısından hâlâ dezavantajlı alanlar. Kadınların yaşamını 30 yıl öncesine göre daha kolay görmüyorum. Bu nedenle demokratik yaşam koşullarının oluşması çok önemli. Kadın ancak özgür yaşam imkanlarına sahip olduğunda edebiyatla ve sanatla daha güçlü biçimde ilgilenebilir. 

Bir de erkek olmanın sağladığı çevre avantajı var. Yayınevlerine ulaşmak, iletişim kurmak ve bilgi edinmek konusunda erkeklerin oluşturduğu bir çevre ve zemin bulunuyor. Elli yıllık mücadeleye rağmen erkek olmanın avantajlarını, kadın olmanın dezavantajlarını pratik yaşamda hâlâ görüyoruz. Bu durum bazen kendi örgütlenme ve mücadele imkanlarımızı yaratamama konusunda özeleştiri gerektiriyor, bazen de erkek arkadaşların örgütlenme tarzını ve zihniyetini sorgulamayı gerektiriyor.”

‘KÜRT KADINLARI ARASINDA CİDDİ BİR OTOASİMALASYON VAR’ 

Dil ve edebiyat üzerine çalıştıkça Kürt toplumunun kimliğinin ve kişiliğinin parçalanmış olmasının anlamını daha derinden kavradığını söyleyen Şadiye Manap, Kürtlerin Kürtçeyle kurduğu ilişkinin de sorgulanması gerektiğini belirtti. Kadınların tarih boyunca dili ve kültürü taşımasına rağmen özellikle politik alana katılan kadınlarda oto asimilasyon geliştiğini ifade eden Şadiye Manap, şöyle konuştu:

“Edebiyat ve dil konusunu çalışırken Kürt toplumunun kimliği ve kişiliği parçalanmış, soykırım kıskacına alınmış bir toplum olması tespitinin ne anlama geldiğini daha iyi fark ettim. Ben mücadeleye katılırken temel çelişkimin ulusal çelişki olduğunu düşünüyordum. Halkımın yalnızca sömürülmesi değil, inkar edilmesi, her şeyinin reddedilmesi ve imhaya alınması benim temel çelişkimdi. Ancak mücadeleye katıldıktan sonra başka bir gerçekliği de fark ettim: İnsan Kürt halkı için yaşamını ortaya koyabiliyor ama kendi Kürtlüğüyle, diliyle ve kültürüyle nasıl bir ilişki kurduğunu yeterince sorgulamayabiliyor. Hatta bu bağın kendisinden nasıl alındığını bile fark etmeyebiliyor.

Kürtlerin Kürtçeyle sorunu var. Bu ilişkiyi düşünsel, ruhsal, psikolojik ve felsefi düzeyde çözümleyemediğimizde, dili ve kültürü uğruna mücadele etsek bile onları asimilasyondan korumakta zorlanıyoruz. Yüzlerce yıldır Kürt dilini ve kültürünü bugüne taşıyan en temel iradelerden biri Kürt kadınıdır. Fakat özellikle sonraki kuşaklarda, politikleşmiş ve politik zemine katılmış kadınlar arasında ciddi bir oto asimilasyon geliştiğini düşünüyorum. Bunu hem öz eleştiri hem de bir uyarı olarak ifade etmek gerekiyor.

Kadın örgütlenmelerinde bunun çelişkili örneklerini görüyoruz. Toplantılar Türkçe yapıldığında annelerimiz ve kadınlarımız buna tepki gösteriyor. Ancak diğer taraftan aynı zeminlerde Türkçe kullanılmaya devam ediliyor. Bir yandan kendi dilimiz için mücadele ederken diğer yandan günlük yaşamımızda asimilasyonu yeniden üretebiliyoruz.

Bu durum edebiyat üretimini de doğrudan etkiliyor. Toplum bizden Kürtçe edebiyat istiyor, ancak Kürtçe yazılmış eserleri okuyamayan arkadaşlarımız var. Benim bu süreçte yayımlanan, uzun destan biçiminde Kürtçe yazdığım bir kitabım oldu. Kitabı sahiplenmek isteyen arkadaşlar var ama okuyamadıkları için zorlanıyorlar. Kürtçe edebiyat ve kadın konusunda böyle çetrefilli bir durum yaşıyoruz. Bilinç ve örgütlülük konusunda bu sorunu aşabilirsek kadınların edebiyat alanında ciddi bir atılım yapacağına inanıyorum. Mücadelemizin önündeki önemli handikaplardan biri budur.”

‘KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELE, SÜRECİN ÖNÜNDEKİ ENGELLERLE MÜCADELEDİR’ 

İlk kez cezaevi dışında 25 Kasım çalışmalarına doğrudan katıldığını belirten Şadiye Manap, kadına yönelik şiddetle mücadele ile Kürt sorununun çözümü, demokratik toplum hedefi ve siyasi tutsakların özgürlüğü arasında bağ kurulması gerektiğini söyleyerek şunları ifade etti:

“Dışarıda ilk kez 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü çalışmalarına doğrudan katılıyorum. Bunun benim açımdan çok önemli bir anlamı var. Ancak Kürt halkı ve kadınlar olarak yaşadığımız sürecin doğru bağlantılarını kurmamız gerekiyor. 25 Kasım'da kadına yönelik şiddetin artması, sürecin önünün açılması, demokratik toplum ve demokratik cumhuriyet temelinde gelişmelerin yaşanması, Önderliğin özgürlüğü, kök yasanın hayata geçirilmesi ve tutsakların özgürlüğü arasında doğru bir bağ kurmalıyız. Bunları birbirinden kopuk ele aldığımızda ne kadar emek verirsek verelim güçlü bir dönüşüm yaratamayız.

Türkiye'de Kürt sorununun çözümsüzlüğünde ısrar edildiği için bu kadar derin bir toplumsal kriz yaşanıyor. Toplumsal kriz derinleştikçe kadına yönelik şiddet de artıyor. Şiddet, umutsuzluk ve karamsarlık büyüdükçe intihar, şiddet eğilimi ve çatışmalar da toplumda daha fazla görülüyor. Bu nedenle kadına yönelik şiddetle mücadele etmek, aynı zamanda bu sürecin önünü tıkayan engellerle mücadele etmeyi gerektiriyor.

Cezaevlerinde 30 yılını doldurmuş tutsaklar var. Ağır hastalığına rağmen yaşamını yitirme sınırına gelmiş arkadaşlarımız bulunuyor. Bu arkadaşların serbest bırakılmamasının temel nedeninin politik kimlikleri olduğunu düşünüyorum. Onların özgürlüğüyle sürecin önünün açılması arasındaki bağı doğru kurmalı ve bu konuda güçlü bir toplumsal direnç geliştirmeliyiz.

İki gün önce, birlikte 10 yıl cezaevinde kaldığımız Nevruz Bozkurt arkadaşımızın hastaneye kaldırıldığını öğrendik. Kendisi son yıllarda kan kanseri nedeniyle tedavi görüyor. Bilinci kapanmış, yoğun bakıma alınmıştı. Daha sonra bilincinin açıldığını ve servise çıkarıldığını öğrendik ancak durumu ciddi. Son birkaç gün içinde, biri cezaevinde, diğeri dışarıda olmak üzere iki erkek arkadaşımız da hastalık nedeniyle yaşamını yitirdi.

Ben şuna inanıyorum: Cezaevinde normal bir yaşam yoktur ki normal bir ölüm olsun. Arkadaşlarımızın cezaevlerinde tutulmasının nedeni politik kimlikleri. Bu politik kimliklerin cezaevinde tutulması da Kürt kimliğinin inkarıyla bağlantılı. Bu nedenle kadına yönelik şiddeti de bütün bu gerçeklikten bağımsız değerlendiremiyorum. Buna karşı topyekûn mücadele etmek gerekiyor.”

‘KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEYİ YALNIZCA KADINLARA BIRAKAMAYIZ’ 

Kadına yönelik şiddetle mücadelede erkeklerin de aktif sorumluluk üstlenmesi gerektiğini vurgulayan Şadiye Manap, özgürlük ve demokratik toplumdan yana olduğunu söyleyen erkeklerin bu konuda daha güçlü tutum alması gerektiğini kaydederek, şöyle devam etti:

“Kadına yönelik şiddet karşısında neden yalnızca kadınlar mücadele etsin? Kendisine demokratım, özgürlükten yanayım, demokratik toplum istiyorum diyen erkeklerin çok daha güçlü mücadele etmesi ve taraf olması gerekiyor. Erkek arkadaşların bu konuda kısmi yaklaşımları oldu ancak bunun çok daha güçlü olması lazım. Erkeğin özgürlükten yana tutum almadığı bir demokratik mücadelede kadının tek başına bırakılması doğru değil. Bu, demokratik toplum açısından da ciddi bir çelişki.

Dışarı çıktığımdan ve dışarıdaki çalışmalarla temas kurduğumdan beri kadınların taşıdığı güçlü potansiyeli daha somut görüyorum. Kadın öncülüğüne ilişkin inancım daha da güçlendi. Ancak çok daha bütünlüklü ve güçlü örgütlenmemiz, bilincimizi derinleştirmemiz gerekiyor.

Özellikle vurgulamak istediğim bir konu da Kürt kadınlarının öz örgütlülüğüdür. Kürt kadınlarının öz örgütlülüğü, enternasyonalist kadınların örgütlülüğünün önünde bir engel değildir. Bunların her birini kendi özgünlüğü içinde ele almak, adım adım geliştirmek ve ortak mücadele zeminlerini yaratmak gerekiyor.”