Türkiye’de Kürt sineması, tarihinin her döneminde sansür ve baskılarla karşı karşıya kaldı. Yalnızca Kürt sineması değil, Kürt coğrafyasını konu alan film ve dizi projeleri de iktidarların baskı ve sansür uygulamalarıyla mücadele etmek zorunda bırakılıyor.

Çekilen belgesel ve filmler gösterim alanı bulmakta zorlanırken, sinema salonları da bu yapımlara kapılarını açmıyor. Son olarak Teatra Jiyana Nû’yu konu alan Rojbash filmi, hala gösterime giremedi. Filmle ilgili açılan davalar da sürüyor. Gösterim salonu bulamayan yapımlardan biri de Vartinis katliamını konu alan belgesel oldu.

Vartinis katliamını belgeselleştiren yönetmen Ömer Biçer, Kürt sinemasının karşı karşıya olduğu sorunları ve barış mücadelesinde sinemanın rolünü ajansımıza değerlendirdi.

‘SİNEMAYI BİR SORUMLULUK OLARAK GÖRDÜM’

2021 yılında sinemaya başladığını belirten yönetmen Ömer Biçer, sinemayla tanışma sürecini ve yönetmenliğe uzanan yolculuğunu anlattı. Sinemaya, İstasyon Akademi Mezopotamya Sinema’daki arkadaşlarıyla tanışmasının ardından adım attığını ifade eden Biçer, şöyle konuştu:

“‘Sinemacı olabilir miyim?’ sorusunun cevabını aradım orada. Aslında sinemanın kolektif bir sanat olduğunu, dolayısıyla buranın herhangi bir parçasında yer aldığımız zaman sinemacı olabileceğimizi düşünüyordum. Ancak ilk çıkan çalışmalarıma baktığınızda, kendimi yönetmenlik gibi sinemanın üretim açısından en sorumlu bölgesinde buldum.

Bunun nedeni, tabii ki bahsettiğimiz dönemde, 2021 yılında Kürdistan'da ve Türkiye'de zorlu savaş koşulları vardı ve sanatın her alanını etkiliyordu. Dolayısıyla sanat yapmak oldukça zorlaşıyordu. Özellikle sinema için söyleyeyim, zorlaşıyordu. Bunu bir sorumluluk olarak gördüm. Aslında bu bana Ahmedê Xanî'nin Mem û Zîn'i yazarken söylediği şu sözü hatırlattı: ‘Hanî ji kemala bêkemalî / Meydana kemalê dît valî.’ Yani, Xanî aslında yetkinlik ortamını boş gördü; çok yetenekli olduğundan değil, bir millet sevgisinden, ulusal bir sorumluluk olarak gördüğünden Mem û Zîn'i yazıyor. Benzer bir histe ve durumda olduğumu söyleyebilirim.”

‘KÜRT TOPLUMU SANATÇILARINI DA YÖNLENDİRİYOR’

Vartinis belgeselinden önce Sur direnişleri döneminde yaşanan halk sağlığı sorununa değinen kısa bir film yaptığını belirten Biçer, şöyle devam etti:

“Esasında Vartinis'ten önce, 2024 yılında ‘Sêhiya Gel’ filmini çektim. Bu film, 2015’teki Sur direnişi dönemindeki bir halk sağlığı sorununu anlatıyordu. Bu filmin post-prodüksiyon aşamasında, yani çekimler bittikten sonraki aşamada böyle bir hikaye, böyle bir proje geldi. Aslında Vartinislilerden gelen bir talepti.

Tabii, buna sanki yıllardır hazırlanmış gibi hazır hissettiğimi düşünüyorum. Çünkü bir grup insan geliyor ve ‘Bizim başımızdan böyle bir şey geçti, böyle sonuçlandı; yani bir katliam oluyor ve ikinci bir hukuk katliamı oluyor. Bunun unutulmasını istemiyoruz’ diyor. O noktada bir sinemacı olmayı ya da yeni veya tecrübeli bir sinemacı olmayı geçtim, herhangi bir insan bu anlatının bir parçası olmaya çalışır.

Bu konuda herhangi bir vicdani sorumluluğu olan herkes, ‘Böyle bir durum gelişiyor, benden isteniyor ve ben bunun parçası olurum, sorumluluğunu da alırım’ der. Biz de o kaygıyla başladık.

Ama tabii Vartinis'i yaparken de yaptıktan sonraki reaksiyonlarda da bize şunu hatırlattı: Kürt toplumu gerçekten dinamik ve politik bir toplum. Ben şu kısmını gördüm: Kürt toplumu sanatçılarını da yönlendirebiliyor. Kürt sineması neyle uğraşıyordu, nasıl bir anlatının peşindeydi? Dolayısıyla Vartinis meselesi önüne geldiğinde, aslında uğraştığı her şeyin bir anda ağırlığını düşürdüğünü görebiliyoruz. Vartinis'in hikayesini yazma süreci bu şekilde başladı.”

‘SUR DİRENİŞİNDE BİR DE HALK SAĞLIĞI SORUNU YAŞANMIŞTI’

Sur direnişi döneminde yaşanan bir süreci konu alan kısa filmi ‘Sêhiya Gel’ filmine de değinen Biçer, şunları söyledi:

“Ben Amed'de, Sur'a yakın Diyarbakır meydanından yaklaşık 100 metre ötedeydim. Orada bir noter işiyle uğraşırken bir kadının polis tarafından katledildiğini öğrendik. Bu kadın, Sur'daki direnişçilere destek vermek amacıyla Sur'a girmeye çalışırken oradaki polisler tarafından katlediliyor (Mızgın Kılıç-Ruken Amed kod adıyla).

Orada şunu hissettim: Bu savaş devam ediyor ve savaşın psikolojik yönleri toplum sağlığını etkiliyor. Sağlıklı kalanlar ne kadar sağlıklı kaldı? O sağlıklı kalmanın etik bedeli neydi?

Bu şu an tartışılıyor, ileride de tartışılacaktır elbette. Orada kendimi sorguladım: ‘Yanı başımda gerçekleşen bu savaşı çok mu kanısadık, çok mu gündelik hayatımızın bir parçası haline geldi?’  Yanı başımda, çok yakınımda gerçekleşen bir durumdu. Yine bir sorumluluk hissiyle, ‘Tarihte böyle bir olay oldu, biz bireysel olarak ve sanatçı kimliğimizle ne yapabiliriz?’ derken böyle bir hikaye oluşturma fikri geldi.

Sur savaşıyla ilgili bir film yapacaksak bunun iki klasik yöntemi var: Birincisi, Ersin Çelik'in ‘Ji Bo Azadiyê’ filminde yaptığı gibi savaşın ön hattını, savaşı doğrudan gösteren bir film yapmak. İkincisi ise bunu biraz daha dolaylı bir şekilde, etkileri üzerinden anlatmaktı. Ben ikincisini tercih ettim; hem teknik koşullar hem de böyle bir anlatı dilini tercih etmem sebebiyle.

‘Sur'da bizim gördüklerimizin dışında ne oldu?’ dediğimiz zaman, çok ciddi bir halk sağlığı sorunu oldu. İlk gözlemlenen sorun, o dönem Amed'deki kadınların strese bağlı olarak adet döngülerinde düzensizlik olması. İkincisi ise evde tedavi gören psikiyatrik hastaların bir süre sonra yine strese bağlı olarak klinik duruma gelmesi, bunun sonucunda sağlık sistemindeki yoğunluğun artması ve bir yerde de çökmesiydi.

Ben ikinci konuyu seçtim. Kadın hikayesini anlatırken erkek olarak teknik hatalara düşme riskini göze alamadığım için o yola girmedim. Umarım yakın zamanda bir kadın arkadaşımız anlatır.

İkinci konuda, yani evde tedavi gören hastaların klinikleşmesi ve sağlık sisteminin çökmesi meselesinde filmde şunu yapmaya çalıştım: Hasta karakter dışında herkes hayatına kaldığı yerden devam ediyordu. Hayatı olumsuz etkileyen tek kişi o çocuktu. Ama bir yandan da savaşın olduğu yerde sağlıklı kalabilmenin o etik bedelini ödemeyen tek kişi de o oluyordu. Eğer geçirdiği psikiyatrik sıkıntılar bir delilik haliyse sağlıklı kalma halimizi sorgulamamız gerektiğini düşünüyorum.

Bir diğer konu da insanların sistem içinde bu durumlara bir süre sonra adapte olması. Filmde yurtsever doktordan hemşireye ve aileye kadar herkes, el birliğiyle çocuğun o tepkisini sönümlendirmeye çalışıyor. Savaşın çok yoğun geçtiği bir yerde insanlar artık bu çatışmaların sonlanmasını istiyordu. Çocuğun çığlığının dinmesi için yapılan bu çaba, aslında içe dönük bir eleştiriydi.”

‘KÜRT FİLMLERİNİN KÜRT TOPLUMUYLA BULUŞMASININ YOLLARINI ARTTIRMALIYIZ’

Kürt sinemasının yaşanılanları anlatmakta eksik kaldığını belirten Biçer, Kürt sineması yapanların öncelikle izleyiciye ulaşmak için mi yoksa festivallerde gösterilmek için mi film yaptıkları sorusuna yanıt vermeleri gerektiğini söyledi. Biçer, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Kürt sineması yansıtıyor mu, yansıtmıyor mu sorusuna bir izleyici olarak cevap verecek olursam, bayağı eksik kalıyor diyebilirim. Hatta şöyle bir durum var: ‘Biz sinemayı niçin yapıyoruz?’ sorusu, bence Kürt sinemasındaki yapımcısından senaristine herkesin ilk başta ortaya koyması gereken sorudur.

Kürt sinemasının en temel sorunlarından biri seyircisine ulaşamamak. Bu nedenle üreticiler, genel seyirciden çıkıp filmi gösterebileceği festival alanlarına taşınıyor. Dolayısıyla ortada bir tercih kalıyor: Kürt izleyicisi mi, festival izleyicisi mi? Bu festivallerin pek çoğu yurt dışında veya Türkiye'de oluyor.

Çünkü Kürdistan'da sinemanın kamusal gösterimi oldukça kısıtlıydı. Sinemacı da bir yerden sonra filmi gösterebileceği mecralara uygun filmler yapmaya başlıyor. Bu durum, ‘Sinemayı kim için yapıyoruz?’ sorusunu başka bir yere taşıyor. Maalesef Kürt insanı için yaratılan bir sinema olduğunu göremiyoruz.

Dolayısıyla, bu sorunları ne kadar yansıtıyor sorusuna dönersek, eksik kaldığını söyleyebiliriz. Sinemacı, filmini doğrudan derdi olan kişiye aktaramıyor. Bu makasın kapanması için öncelikli olarak Kürt filminin Kürt izleyicisiyle buluşma olanağını artırmalıyız. Festivallere angaje olunduğu kadar kendi seyircisine angaje olunursa, kendi hikayesini anlatma noktasında daha kesişik bir yere gidilebilir.”

‘BAZI SİNEMACILARIN DİRENİŞ SİNEMASINI ERKEN TASFİYE ETTİĞİNİ DÜŞÜNÜYORUM’

Barış ve Demokratik Toplum Süreci’yle birlikte sinemanın da önemli bir rol üstlendiğini dile getiren Ömer Biçer, şunları belirtti:

“Kürt sinemasını, Kürt halkının kendi durumunun bir yansıması gibi görebiliriz. Kürt sorununa neden olan sorunların ortadan kalkmasıyla beraber Kürt sinemasının önündeki engellerin de bir kısmı kalkacaktır. Burada müthiş bir paralellik görüyorum. Ancak şunu da fark ediyorum: Siyasi alanda bazı gelişmeler ve kazanımlar oluyor. Barış sürecinin kendisi büyük bir kazanım ama bunlar henüz kültürel kazanımlara dönüşmüş değil.

Dolayısıyla Kürt sinemasındaki kimi grupların, şu ana kadar olan anti-sömürgeci Kürt sineması ya da direniş sineması mirasını çok erken tasfiye ettiğini düşünüyorum. Üretim noktasında sıkışmalar olsa da Kürt sinemacısının çok güçlü bir duruşu vardı. Ancak bu değerlerin gereğinden erken tasfiye edildiğini görüyorum.

Çatışmasızlık büyük bir kazanım fakat bu, kültürel kazanım değil. Kültür insanının mücadeleye kaldığı yerden, hatta daha yoğun bir şekilde devam etmesi gerekirken, sanki bunlar kültürel kazanıma dönüşmüşçesine durduğumuz anti-sömürgeci ve direniş sineması mirasını biraz saldığımızı düşünüyorum. Çok değil, bir sene önce gerçekleştiğinde tepkiyle karşılanan adımlar bugün teşvik edilecek noktaya geliyor. Bence bunun için erken.

Dolayısıyla Kürt sanatçısının barışa en büyük katkısı, kaldığı yerden direniş ve anti-sömürgeci sinema gerçekliğini hikayeleştirerek kendi insanına aktarması ve tarih bilinci oluşturmasıdır. Var olan sinema ve siyasi gelenek çerçevesinde hareket ederek bu mirasın gereğinden erken tasfiyesinin önüne geçmek gerektiğine inanıyorum.”