Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) hak ihlallerine ilişkin verdiği kararları uygulamamakta ısrar etmesi, hukuk devleti ve insan hakları tartışmalarını derinleştiriyor.

Hukukçular, AİHM kararlarının uygulanmamasının yalnızca bireysel hak ihlallerini sürdürmediğine, aynı zamanda hukukun üstünlüğü ilkesini ve adalete olan güveni de zedelediğine dikkat çekiyor.

İnsan Hakları Derneği (İHD) Amed Şube Başkanı Ercan Yılmaz, konuya ilişkin ajansımıza değerlendirmelerde bulundu.

‘AİHM KARARLARININ UYGULANMAMASI YENİ DEĞİL’

AİHM kararlarının uygulanmaması meselesinin Türkiye açısından yeni olmadığını hatırlatan Yılmaz, özellikle 2016 yılından sonra ve 2017’de parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmesiyle birlikte bu sorunun çok daha görünür hale geldiğini söyledi.

“Özellikle 2016 yılında yaşanan darbe girişiminin ardından, 2017 yılında Türkiye’de mevcut yönetim sistemiyle ilgili bir değişiklik oldu. Parlamenter sistem terk edildi ve başkanlık sistemine geçildi” diyen Yılmaz, şöyle devam etti:

“O günden bu yana AİHM kararlarının uygulanmaması meselesi hayatımızda çok daha fazla yer etmeye başladı. Özellikle politik nedenlerle tutuklu bulunan insanlar hakkında verilen ihlal kararlarının uygulanmaması, tahliye kararlarının hâlâ yerine getirilmemesi, AİHM’in durumunu ve Türkiye’nin tanımış olduğu yargı yetkisini tartışmalı hale getiriyor.

Özellikle 90’lı yıllarda yurttaşlara karşı devlet eliyle veya paramiliter güçler tarafından gerçekleştirilen suçlara ilişkin Türkiye’nin iç hukukunda herhangi bir sonuç alınamadı. İç hukuk yolları tüketildikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne birçok dava ve dosya gitti. Oradan Türkiye aleyhine çok ağır ihlal kararları çıktı. Yaşam hakkı ihlalleri, zorla kaybetmeler, işkence yasağı, düşünce ve ifade özgürlüğüyle ilgili binlerce ihlal kararı bulunuyor. O dönemde de verilen bu ihlal kararları Türkiye’nin iç hukukunda gerektiği gibi uygulanmadı.”

‘DEMİRTAŞ VE KAVALA KARARLARI HUKUKA GÜVENİ ZEDELEDİ’

AİHM kararlarının uygulanmamasının özellikle kamuoyunun yakından tanıdığı isimler hakkında verilen kararlarla daha görünür hale geldiğini kaydeden Yılmaz, şöyle konuştu:

“Demirtaş ve Kavala dosyalarından sonra, haklarında verilen ihlal kararlarının iç hukukta uygulanmamış olması, yurttaşlar açısından da toplumun bütünü açısından da ciddi sonuçlar doğurdu. Hukuki güvenlik ilkesi dediğimiz, insanların sığınabileceği ve haklarını talep edebileceği mahkemelerin bulunduğuna ilişkin güven büyük ölçüde zedelendi.

Mahkemelerin siyasi saiklerle hareket ettiği gerçeği aslında eskiden beri var. Ancak bu durum artık toplum içerisinde çok daha görünür hale geldi. Çünkü söz konusu isimler toplumun yakından tanıdığı kişiler. Bunlardan biri Halkların Demokratik Partisi’nin dönemin eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ, diğeri ise Türkiye’deki sivil toplum örgütlerinin de yakından tanıdığı iş insanı Osman Kavala. Bu iki dosya hakkında verilen ihlal kararlarının iç hukuk tarafından uygulanmaması, günlük hayatın içerisinde olan insanları da ciddi anlamda tedirgin ediyor.

Hukuka olan güveni yerle bir eden bir yaklaşımla karşı karşıyayız. İnsanlar, mahkemelerin haklarını koruyacağına, hukuka aykırılıkların giderileceğine ilişkin güvenlerini kaybediyor. Çünkü bir mahkeme ihlal kararı veriyor ancak o kararın uygulanması gereken ülkenin yargı kurumları bu kararı yerine getirmiyor. Bu durum, insanların adalet arayışını da ciddi biçimde çıkmaza sokuyor.”

UMUT HAKKI KARARI 12 YILDIR UYGULANMIYOR

AİHM’in 2014 yılında Önder Apo için verdiği ‘Umut Hakkı’ kararının da Türkiye’de gerekli hukuki ve fiili değişikliklere yol açmadığını belirten Yılmaz, şöyle konuştu:

“2014 yılında ‘Umut Hakkı’ ile ilgili verilmiş bir karar var. Bunun yanında farklı mahpuslar hakkında verilmiş kararlar da bulunuyor. Sayın Öcalan ve Civan Boltan hakkında verilen karar bunlardan biri. Ancak aradan 12 yıl geçmiş olmasına rağmen Türkiye’nin iç hukukunda herhangi bir değişiklik yaşanmadı.

Hukuktan ve insan haklarından bahsettiğinizde bu tür kararların uygulanmaması ciddi güven kırılmalarına neden oluyor. Aynı zamanda Türkiye’de kararların mahkemeler tarafından değil, siyasi bir otorite tarafından verildiği yönündeki kanaati de güçlendiriyor. Çünkü mahkemelerin bağımsız biçimde karar vermesi gerekirken, siyasi iktidarın yaklaşımına göre hareket edildiği izlenimi giderek yaygınlaşıyor.”

‘DEMİRTAŞ HAKKINDAKİ İHLAL KARARLARINA RAĞMEN TAHLİYE YOK’

AİHM’in Selahattin Demirtaş hakkında verdiği kararların uygulanmamasının bu yaklaşımın en somut örneklerinden biri olduğunu ifade eden Yılmaz, şunları kaydetti:

“Hatırlarsınız, AİHM tarafından Demirtaş hakkında verilen ilk karar Kasım 2018’de açıklanmıştı. Hemen akabinde başka bir soruşturmadan, o dosyadan tahliye edilmesi gerektiği bilindiği için başka bir dosyadan tutuklama kararı verilmişti. Bu da hülle yoluyla tutukluluk halinin devamına neden olmuştu.

Aradan geçen yıllarda, yargılandığı dosya hakkında beş ayrı ihlal kararı olmasına rağmen hâlâ Demirtaş, Figen Yüksekdağ, Kobanê tutsakları ve siyasi saiklerle tutuklu bulunan diğer mahpuslar cezaevinde tutulmaya devam ediyor.

Dolayısıyla burada Türkiye Cumhuriyeti devletinin AİHM kararlarını uygulamama yönünde bir inisiyatif kullanabileceği bir hukuki alan yok. Anayasa’nın 90’ıncı maddesi çok açık bir şekilde uluslararası mahkemeler tarafından verilen kararların Türkiye’nin iç hukuku açısından bağlayıcı olduğunu ifade ediyor.”

‘YARGI SİYASİ İKTİDARIN MESAJINA GÖRE HAREKET EDİYOR’

Türkiye’de ifade özgürlüğü, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı başta olmak üzere anayasal hakların giderek daha fazla baskı altına alındığına dikkat çeken Yılmaz, şunları belirtti:

“Bir bütün olarak topluma baktığımızda ifade özgürlüğünün, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının, Anayasa’da tanımlanmış temel hakların nasıl baskı altına alındığını hemen hemen her gün takip ediyoruz. Bu durum, mevcut başkanlık sistemiyle birlikte Türkiye’nin yönetildiği sistemin bir yansımasıdır.

2017’den sonraki rejim değişikliğiyle birlikte mahkemelerin siyasi iktidardan bağımsız ve ayrı düşünülemediğine defalarca şahit olduk. Siyasi iktidar tarafından verilecek mesaja göre mahkemelerin karar verdiğini gördük. AİHM kararlarının uygulanmaması meselesi de bununla doğrudan paralellik gösteriyor.

Mustafa Balbay kararı bunun örneklerinden biridir. Anayasa Mahkemesi, Balbay milletvekili seçildikten sonra bir ihlal kararı verdi ve bu karar uygulandı| kendisi cezaevinden tahliye edildi. Ancak 2017’den sonraki sistem değişikliğiyle birlikte mahkemelerin bu konuda siyasi iktidardan bağımsız hareket edemediğini çok daha fazla gördük. AİHM kararlarının uygulanmaması da bu siyasi yaklaşımın bir sonucudur.”

‘HUKUKİ REFORMA DEĞİL, SİYASİ İRADEYE İHTİYAÇ VAR’

AİHM kararlarının uygulanması için yeni bir yasa veya hukuki reforma ihtiyaç bulunmadığını vurgulayan Yılmaz, mevcut Anayasa hükümlerinin ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin bu konuda yeterli ve açık düzenlemeler içerdiğini söyledi. Asıl sorunun siyasi iktidarın hak ve özgürlüklerin önünü açacak bir yaklaşım geliştirmemesi olduğunu belirten Yılmaz, şöyle devam etti:

“Bu konuda hukuki olarak herhangi bir değişikliğe gerek yok. Hiçbir yasa değişikliğine ihtiyaç bulunmuyor. Çünkü Anayasa’nın ilgili maddeleri ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, AİHM kararlarının uygulanması gerektiğini açıkça ifade ediyor. Siyasi olarak hak ve özgürlüklerin önünü açan bir yaklaşımın geliştirilmesine ihtiyaç var. Demokrasinin önünü açacak bir iradeye ihtiyaç var.

Çünkü burada çok temel bir meseleden bahsediyoruz. Bir mahkeme kararınız var. Bu mahkemenin verdiği kararın hukuka uygun olmadığını, yargı yetkisini tanıdığınız başka bir mahkeme söylüyor. Eğer hukuk devletiyiz diyorsanız, ülkenin hukukla yönetildiğini iddia ediyorsanız yapmanız gereken şey bu mahkemenin kararını yerine getirmektir. Hukuk devleti olmanın gereği budur.

Sürekli tutukluluk üzerinden değerlendiriyoruz ancak AİHM’in verdiği kararlar birçok konuda Türkiye’nin iç hukukunda uygulanmıyor. Anayasa’da hukuk devleti ilkesiyle yönetilen bir ülke olduğunuzu söylüyorsanız Anayasa’nın gereğini yerine getirmek zorundasınız. Bunun topluma bir ferahlama, rahatlama sağlayacağı ve demokrasinin önünü açacak bir adım olduğu herkes tarafından ifade ediliyor. Ancak bugüne kadar bu konuda ısrarlı bir biçimde herhangi bir adım atılmadı.”

‘AİHM KARARLARININ UYGULANMAMASI ANAYASAL SUÇTUR’

AİHM kararlarının uygulanmamasının yalnızca hukuki bir eksiklik olarak ele alınamayacağını, bunun anayasal yükümlülüklerin ihlali anlamına geldiğini belirten Ercan Yılmaz, sözlerini şöyle tamamladı:

“Yerel mahkemeler, AİHM’in vermiş olduğu ihlal kararlarına uymak zorundadır. Bunun dışında bir karar verdikleri zaman hukuka aykırı davranmış olurlar. Bugün bu suç belki tartışılmıyor, anayasal suç meselesi gündeme getirilmiyor. Ancak normal bir hukuk düzeninde AİHM kararlarının uygulanmamasının da bir anayasal suç olduğunu ifade etmek gerekir.

Siz bir hukuk devleti olduğunuzu söylüyorsanız, Anayasa’yı ve taraf olduğunuz uluslararası sözleşmeleri uygulamak zorundasınız. Burada tartışılması gereken şey AİHM kararlarının uygulanıp uygulanmayacağı değil, bu kararların neden hâlâ uygulanmadığıdır. Çünkü bu kararların uygulanması bir tercih değil, hukuki ve anayasal bir zorunluluktur.”