Türkiye’deki cezaevlerinde yaşanan hak ihlalleri devam ediyor. Siyasi ve hasta tutsakların tahliyeleri İdare ve Gözlem Kurulu kararlarıyla engellenirken, tutsaklara kitap ve mektuplar verilmiyor. Siyasi tutsaklar ise farklı gerekçelerle kuyu tipi cezaevlerine sürgün ediliyor.

Son dönemde tahliyelerin engellenmesi ve infaz yakma uygulamalarının artması nedeniyle cezaları tamamlanmasına rağmen yüzlerce siyasi tutsak cezaevinde tutuluyor. Hasta tutsaklar tedavi amacıyla hastaneye sevk edilmiyor ya da kelepçeli muayeneye zorlanıyor.

Cezaevlerinde yaşanan hak ihlallerinin keyfi uygulamalarla sürdürüldüğünü belirten Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD) İstanbul Şubesi Eşbaşkanı Ayşe Özdemir, cezaevlerindeki son durumu ajansımıza değerlendirdi.

‘SİYASİ MAHPUSLARIN GÜNDELİK HAYATLARINI ETKİLEYEN ENGELLEMELER VAR’

Keyfi ve hukuk dışı uygulamaların her geçen gün arttığını belirten Ayşe Özdemir, cezaevlerindeki hak ihlallerinin ülkedeki genel adaletsizlik ve hukuksuzluk tablosunun bir yansıması olduğunu ifade etti. Ayşe Özdemir, uygulamaların özellikle siyasi mahpusların yaşamının her alanını etkilediğine dikkat çekerek şöyle konuştu:

“Cezaevlerindeki son durumu, ülkedeki genel adaletsizlik, haksızlık ve hukuk dışılığın bir izdüşümü, hatta yoğunlaştırılmış bir hali olarak değerlendirmek mümkün. Özellikle siyasi mahpuslara yönelik süregelen keyfi uygulamalar bu değerlendirmeyi zorunlu kılıyor.

Hapishanelerdeki tahliye engellemeleri, kitap sınırlamaları, mektup denetimleri ve aylarca mahpuslara ulaştırılmaması, tek kişilik hücrelerde tutulma, sosyal faaliyetlerin sınırlandırılması ya da tamamen ortadan kaldırılması, Yeni Yaşam ve Evrensel gibi gazetelerin mahpuslara verilmemesi, hastane veya revire götürülürken çift kelepçe dayatılması ve ağız içi araması bu keyfi ve hukuk dışı uygulamaların somut örnekleridir. Hasta mahpusların sağlık hizmetlerine erişiminin engellenmesi de eklemek gerekiyor.

Bunun yanında mahpusların ailelerinden binlerce kilometre uzaktaki hapishanelerde tutulması ve sürgün sevkleri de önemli bir sorun olarak karşımızda duruyor. Mahpusların aile bağlarını koruyabilmeleri ve sosyal destek mekanizmalarından yararlanabilmeleri açısından büyük önem taşıyan ailelerine yakın kurumlarda barındırılma talepleri karşılanmıyor, sevk başvuruları etkin biçimde değerlendirilmiyor. Bununla da kalınmıyor, ani ve zorunlu sevklerle mahpuslar memleketlerinden ve ailelerinden binlerce kilometre uzaktaki, çoğu zaman oldukça ücra hapishanelere gönderilebiliyor. Dolayısıyla karşımızda salt tekil hak ihlallerinden oluşan bir tablo değil, siyasi mahpusların gündelik yaşamlarının hemen her alanını kuşatan, özgürlüklerini ve insan onurunu hedef alan süreklilik kazanmış bir uygulamalar bütünü bulunuyor.

Özellikle ekonomik krizin bu denli derinleştiği bu dönemde ailelerin, yakınlarını görmek için ciddi bir bütçe ayırması gerektiği gibi yorucu ve bazen de tehlikeli yolları aşmaları gerekiyor. Hapishanelerdeki yakınlarını ziyarete giderken ya da dönüş yolundayken gerçekleşen kazalar sonucu aile bireylerinin hayatını kaybetmesi, ne yazık ki bunun en acı sonuçlarından biri olabiliyor.

Mahpusların yakınlarını kaybetmeleri durumunda cenazeye katılabilmeleri için kendilerine eşlik eden tüm personelin yol ve diğer masraflarını karşılamaları bekleniyor. Böylece mahpusların en acı günlerinde yas tutma hakları da ihlal ediliyor ve aile bireylerini son kez uğurlayabilmek için binlerce kilometre yol kat etmek ve on binlerce liralık masrafı üstlenmek zorunda bırakılıyorlar.

Hapishanelerin bu yönü, diğer hak ihlallerine kıyasla daha az görünür olabiliyor. Bu nedenle bu tür ihlallerin görünür olması ve bu konuda gerekli düzenlemelerin yapılması için bu konuya özellikle değinmek gerekiyor. Anlattıklarımın, hapishanelerdeki bugünkü durumu değil, ne yazık ki olağanlaşmış ve süreklilik kazanmış haliyle genel bir fotoğrafı sunduğunu düşünüyorum. Belki de bir ‘son durum’ değerlendirmesinden ziyade, her zamanki durumun özeti demek daha doğru.”

‘TEDAVİ HAKKI GÜVENLİK GEREKÇELERİ İLE BASKI MEKANİZMASINA DÖNÜŞTÜRÜLDÜ’

Tutsakların sağlık hizmetlerine erişiminin ciddi biçimde engellendiğini ve hasta tutsakların tek kişilik hücrelerde tutulduğunu belirten Ayşe Özdemir, şöyle konuştu:

“Mahpusların sağlık hakkına erişimi, ciddi ve süreklilik arz eden engellemelerle karşı karşıya. Tek kişilik hücrelerde tutulan hasta mahpuslar var. Ağır hastalıklarına rağmen tedaviye erişimleri engellenen, hastaneye sevk edilmeyen mahpuslar olduğu gibi sevk edildiklerinde de çift kelepçe dayatması, ağız içi araması ve personel eşliğinde muayene gibi insan onuruyla bağdaşmayan uygulamalara maruz bırakılanlar var. Bu uygulamaları kabul etmeyen mahpuslar ise tedavi haklarından mahrum bırakılabiliyor.

Dolayısıyla mesele sadece sağlık hizmetine erişimin engellenmesi değil, aynı zamanda tedavi hakkının güvenlik gerekçeleri ve aşağılayıcı uygulamalar üzerinden bir baskı mekanizmasına dönüştürülmesi.

Özellikle hapishanede kalması artık fiilen ve tıbben mümkün olmayan, hastalığı geri dönülmez bir aşamaya ulaşmış mahpusların dahi tahliye edilmediğini görüyoruz. Bu durum, münferit idari ihmallerle açıklanabilecek bir tablo değil. Ağır hasta siyasi mahpusların tahliyesi, tıbbi gerekliliklerden ziyade güvenlikçi infaz anlayışının ve siyasi saiklerin belirleyici olduğu bir uygulama alanına dönüşmüş durumda.

Adli Tıp Kurumu raporlarına rağmen tahliyelerin gerçekleşmemesi, hukuki güvencelerin de işlevsizleşmesine yol açıyor.”

Dernek olarak takip ettikleri ve ölümle sonuçlanan birkaç vakayı hatırlatan Ayşe Özdemir, şunları aktardı:

“Silivri’de tutulan Mehmet Edip Taşar, 40 kiloya kadar düşmüş, ağır hastalıkları nedeniyle yaşamını tek başına idame ettiremeyecek duruma gelmişti. Bütün girişimlerimize rağmen tahliye edilmedi ve geçtiğimiz mart ayında hapishanede yaşamını yitirdi.

Metris’te tutulan, 45 kiloya kadar düşen ve ALS gibi ölümcül bir kas hastalığıyla mücadele eden Abdülkadir Kuday da Adli Tıp Kurumunun tek başına hapishanede kalamayacağı yönündeki raporlarına rağmen tahliye edilmedi ve 2024 yılında hapishanede yaşamını yitirdi.

Son olarak Van Yüksek Güvenlikli Hapishanesi’nde tutulan Tuncer Sağlam’ın 7 Kasım’da tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitirmesi, bu tablonun hala değişmediğini gösteriyor.

Burada temel sorun, ağır hasta mahpusların yaşam hakkının, infaz rejiminin güvenlikçi yorumuna ve idari takdire tabi kılınmasıdır. Oysa devletin mahpusların yaşamını ve sağlığını koruma yükümlülüğü, mahpusun siyasi kimliğinden, düşüncelerinden ya da hakkında verilen cezanın niteliğinden bağımsızdır. Tıbbi olarak hapishanede kalamayacağı açık olan bir insanın tahliyesini engellemek, sadece hukuki bir sorun değil, doğrudan yaşam hakkı ihlalidir.”

‘KURULLAR SÜREKLİLEŞTİRİLMİŞ CEZA REJİMİDİR’

İdare ve Gözlem Kurullarına da değinen Ayşe Özdemir, kurulların tutsaklara pişmanlık dayattığına dikkat çekerek şunları aktardı:

“Tam da bu soruyu yanıtladığım sırada Bolu Hapishanesi’nde koşullu salıverilmeleri değerlendirilen altı mahpusun tahliyesinin altı ay daha ertelendiği bilgisini aldık. Bu mahpuslardan birinin tahliyesi onuncu, bir diğerininki dokuzuncu kez engellenmiş oldu. Gerekçe olarak süresi dolmuş ve kaldırılmış disiplin cezaları, mektup yazma ve idari başvuru gibi hakların kullanılması, ‘pişmanlık’ açıklamasında bulunmama, psikolojik destek almama ve gazete sayısı gibi son derece keyfi gerekçeler öne sürülüyor. Yapılan itirazlardan da sonuç alınamıyor. Üstelik bu mahpusların bazıları ortalama bir insan ömrünün yarısını hapishanede geçirmiş ve ciddi sağlık sorunlarıyla mücadele ediyor.

İdare ve Gözlem Kurullarının kuruluş amacı, mahpusların koşullu salıverilme süreçlerinde infaz mevzuatında öngörülen ölçütler çerçevesinde değerlendirme yapmaktı. Ancak bugün, özellikle Kürt siyasi mahpuslar açısından, bu kurullar tahliyeyi değerlendiren idari mekanizmalar olmaktan çıkıp özgürlüğü keyfi biçimde erteleyen bir cezalandırma aracına dönüşmüş durumda. İnsan özgürlüğü gibi temel bir hakkın mahkeme dışındaki kurulların takdirine bırakılması başlı başına ciddi bir sorun. Üstelik kararların nesnel ve öngörülebilir kriterlerden yoksun olması, gerekçelerin keyfiliği ve etkili bir denetim mekanizmasının bulunmaması bu sorunu daha da derinleştiriyor.

Sonuç olarak siyasi mahpuslar sadece yargılama ve mahkumiyet süreçlerinde değil, cezalarını tamamlamalarının ardından özgürlüklerine kavuşmaları gereken aşamada da cezalandırılmaya devam ediyor. Bunun adı, ceza içinde ceza, sonu belirsiz, süreklileştirilmiş bir cezalandırma rejimidir.”