Türkiye Cumhuriyeti ikinci yüzyılına girerken yalnızca geçmişini değil, geleceğini de yeniden tanımlamaya çalışıyor. Ortadoğu’nun değişen dengeleri, yeni ittifaklar ve bölgesel güç mücadeleleri içinde Türkiye, devlet sürekliliğini yeni koşullara uyarlamanın yollarını arıyor. Kürt meselesi de bu arayışın merkezinde yeniden konumlandırılıyor.

Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken tarihsel bir ayrım var: Cumhuriyet’in kendi geleceğini yeniden kurması ile Kürtlerin kendi geleceklerini belirlemesi aynı şey değildir.

Bugün “kardeşlik”, “iç cephe”, “ortak kader”, “demokratik bütünleşme”, “terörsüz Türkiye” ve “terörsüz bölge” kavramlarıyla yeni bir siyasal dil kuruluyor. Bu kavramların her biri farklı anlamlar taşıyabilir. Fakat siyasal dil yalnızca gerçekliği anlatmaz, hangi taleplerin meşru, hangi geleceklerin mümkün sayılacağını da belirler. Burada yeni bir semantik alan inşa edilirken yalnızca siyasal dil değil, hangi taleplerin meşru, hangi geleceklerin mümkün sayılacağı da yeniden belirlenmek isteniyor.

Cumhuriyet’in kuruluş dönemi ve tarihsel bağlamı, bugünkü tartışmanın dışında tutulamaz. Hayfa Üniversitesi’nde tarih profesörü olan ve modern Türkiye’nin kuruluşunun Alman siyasal düşüncesindeki etkilerini araştıran Stefan Ihrig, Naziler ve Atatürk adlı kitabında, Mustafa Kemal önderliğindeki milliyetçi hareketin Alman aşırı sağında ve yükselen Nazi çevrelerinde nasıl izlendiğini, tartışıldığını ve örnek alındığını dönemin yayınları üzerinden ortaya koyar.

1923’te Nazi hareketiyle bağlantılı yayın organlarında Almanya için bir “Ankara hükümeti” talep edilmesi, bu etkinin çarpıcı örneklerinden biridir. Bu bulgular iki rejimi özdeşleştirmez; fakat Cumhuriyet’in kuruluşunun, Avrupa’nın faşist çevrelerinde yenilgiden çıkışın, ulusal yeniden kuruluşun ve güçlü merkezi iktidarın modeli olarak nasıl yorumlandığını gösterir. Bu da resmi kuruluş anlatısının dışında kalan, göz ardı edilemeyecek bir tarihsel boyuttur.

Ihrig’in araştırmasının bugünkü tartışma açısından önemi, geçmişle bugün arasında doğrudan bir benzerlik kurmasında değil, devletleşme süreçlerinin yalnızca kendi meşruiyet anlatılarıyla anlaşılamayacağını göstermesindedir. Cumhuriyet’in kuruluşu farklı siyasal çevreler için farklı anlamlar taşıyordu; bugün yeniden gündeme getirilen “Türkiye modeli” de yalnızca onu savunanların kullandığı kavramlarla değerlendirilemez. Belirleyici olan, bu modelin Kürtleri kendi geleceklerini belirleyen eşit siyasal özneler olarak mı tanıdığı, yoksa onların geleceğini devletin yeniden tanımladığı sınırlar içinde mi konumlandırdığıdır.

Bu sorunun Cumhuriyet'in kuruluş döneminde Kürtler açısından somut bir karşılığı vardı. İsmail

Beşikçi’nin araştırmaları ve Koçgiri İsyanı üzerine tarihsel çalışmalar, daha Cumhuriyet ilan edilmeden Kürtlerin siyasal statü ve özerklik talepleriyle Ankara’nın merkezi egemenlik anlayışı arasındaki çatışmayı ortaya koyar. 1920-1921 Koçgiri olayları, yeni devletin kuruluşunda kimin kurucu özne sayılacağı sorusunu görünür kılmıştı. Kürtler bu düzenin siyasal ortakları mı olacaktı, yoksa varlıkları devletin belirlediği sınırlar içinde mi tanımlanacaktı?

Bu sorunun arka planında Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e taşınan süreklilikler bulunuyordu. 1915 Ermeni Soykırımı’nın ardından oluşan demografik ve mülkiyet düzeni, kimi idari ve siyasal kadroların devamlılığı, 1923’ün geçmişten bütünüyle kopuş olmadığını gösterir. Cumhuriyet yalnızca yeni kurumlar inşa etmedi; ulusal homojenleşmeyi de devletleşmenin temel araçlarından biri haline getirdi. Bu anlayışın demokrasiyle gerilimi yalnızca Kürtlere yönelmedi; tek partili düzen, Demokrat Parti’nin otoriterleşmesi ve 27 Mayıs darbesi de Cumhuriyet’in siyasal çoğullukla kurduğu sorunlu ilişkiyi gösterir. Fakat Kürtler açısından mesele daha köklüydü: Demokratik hakların sınırlandırılmasına, bir halkın kolektif varlığının ve siyasal geleceğinin inkarı eşlik ediyordu. Ve inkar, bir yönetim biçimi olarak kurumsallaşacaktı.

Koçgiri, Şeyh Said, Dersim, Diyarbakır Cezaevi ve olağanüstü hal dönemleri aynı tarihsel olaylar değildir. Ancak farklı koşullarda, Kürtlerin siyasal özne olma talepleriyle devlet egemenliği arasındaki çatışmanın nasıl yeniden üretildiğini gösterirler.

Devlet değişmiyor, dönüşüyor. Fakat kendisini yaşatmak için dönüşen devletin zihniyeti, bu dönüşümle birlikte kendiliğinden değişmiyor.

Bugün Kürtlere, sanki bu tarihi yaşamamışlar, inkarı, asimilasyonu, cezaevlerini ve askeri müdahaleleri tanımamışlar gibi yeni bir Cumhuriyet hikayesi anlatılamaz. Kürtler Cumhuriyet’i yalnızca devletin kendisi hakkında söylediklerinden değil, kendi toplumsal hafızalarından da tanıyor.

Tam da bu nedenle yeni siyasal dilin nasıl kurulduğu önemlidir. Devlet Bahçeli’nin iç bütünlük ve güvenlik vurgusu, Mehmet Uçum’un hukuki çerçeve arayışı, Numan Kurtulmuş’un bölgesel bütünleşme yaklaşımı ve İbrahim Kalın’ın kimlik, ayrımcılık ve demokratikleşme meselelerine değinmesi birbirinin aynısı değildir. Bu farklılıkları görmezden gelmek, devletin içindeki tartışmaları da görmezden gelmek olur. Ancak farklı yaklaşımların giderek “ortak gelecek” ve “bütünleşme” etrafında buluşması, bu geleceğin kimin kavramlarıyla tanımlandığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

ORSAM ile Oxford Üniversitesi iş birliğinde düzenlenen Ortadoğu’da Yeni Bir Bölgesel Toplum Sözleşmesi Arayışıkonferansında Kurtulmuş’un süreci Cumhuriyet’in ikinci yüzyılının büyük projesi olarak sunması, “Türkiye modeli”ni bölgesel yeniden bütünleşmeyle ilişkilendirmesi bu bakımdan dikkat çekicidir. Buradan tek merkezde hazırlanmış gizli bir plan sonucu çıkarılamaz. Fakat

Cumhuriyet’in bölgesel geleceği yeniden tasarlanırken Kürtlerin siyasal geleceğinin hangi çerçevede düşünüldüğünü sormak gerekir.

Bu soru, sürecin yürütülme biçimiyle de ilgilidir. Kalın, silahsızlanmanın yanında demokratikleşme adımlarının da gerektiğini söylüyor. Kurtulmuş ise süreçte dış gözlemciye ihtiyaç bulunmadığını belirtiyor. Hangi hakların tanınacağı, hangi güvencelerin oluşturulacağı ve bunların gerçekleşmesini kimin denetleyeceği hâlâ belirsiz. Devletin sürecin çerçevesini, takvimini ve denetimini kendisinin belirlemesi ile Kürtlerin bu sürecin eşit siyasal öznesi olması aynı şey değildir.

Çünkü Kürtler bugünkü çözüm tartışmasına tarihsiz girmiyor. 1993’ten bu yana on bir ateşkes, geri çekilmeler ve farklı düzeylerde görüşme süreçleri yaşandı; ancak bunların hiçbiri kapsamlı ve kalıcı bir siyasal anlaşmayla sonuçlanmadı. Bu süreçlerde Kürdistan Özgürlük Hareketi defalarca somut adımlar atarken, Kürtlerin kolektif haklarını ve siyasal geleceğini güvence altına alacak karşılıklı bir çözüm zemini oluşturulamadı.

Bu geçmiş yok sayılarak bugünkü süreç, Kürtlerin ilk kez çözüm iradesi gösterdiği bir başlangıç gibi sunulamaz. 2025’te silahlı mücadeleyi sonlandırma ve örgütsel fesih yönünde alınan kararlar önemli bir eşiktir. Ancak silahsızlanma, somut adımlarla ilerlerken siyasal hakların ve demokratik güvencelerin nasıl sağlanacağı hâlâ açıklık bekliyor. Çözümün ölçüsü yalnızca atılan adımlar değil, Kürt meselesinin siyasal olarak ne ölçüde çözüldüğüdür.

Burada mücadele yalnızca siyasal kararlar üzerinde değil, anlam üzerinde de yürütülüyor.

“Bütünleşme”, eşit siyasal öznelerin ortaklığını mı anlatıyor, yoksa Kürtlerin kendi geleceklerine ilişkin taleplerinin mevcut devlet yapısına uyarlanmasını mı? “Ortak kader”, özgürce kurulacak bir birlikteliğin mi, önceden belirlenmiş sınırların mı adı olacak?

Bir halkın geleceğini belirleme hakkı, o halka hangi geleceğin uygun olduğuna başkalarının karar vermesiyle gerçekleşmez.

Kürdistan’ın özgürlüğü ile Türkiye’nin demokratikleşmesi arasındaki tarihsel bağ tam da burada önem kazanıyor. Türkiye’nin demokratikleşmesi Kürtlerin özgürlüğünden bağımsız düşünülemez; fakat Kürdistan’ın özgürlüğü de Türkiye’nin demokratikleşmesinin ertelenebilir bir alt başlığına indirgenemez. Birbirine bağlı olmak, birbirinin içinde erimek değildir.

Bu, Kürt siyasetinin kendi sorumluluğunu da ortadan kaldırmaz. Sürece destek verenler, mesafeli duranlar, demokratik özerklik, federalizm veya bağımsızlık savunanlar aynı siyasal ufku paylaşmıyor. Bu çoğulluk açıkça tartışılmalıdır. Çözüm süreçleri siyasal hareketleri yeni ilişkilere, uzlaşmalara ve esnek konumlara yöneltebilir; bu, siyasetin doğasında vardır.

Fakat esneklik, tarihsel hafızanın silinmesi anlamına gelmez. Hangi hedeflerin neden değiştirildiği, hangi kazanımların korunduğu ve hangi düşünsel birikimin geleceğe taşındığı topluma açıklanabilmelidir. Devletin söylemini sorgulamak, Kürt siyasetinin kendi dönüşümünü eleştiriden muaf tutmamalıdır. Kürtlerin farklı siyasal gelecek tasavvurlarını özgürce tartışabilmesi, bu sorumluluğun ayrılmaz parçasıdır.

27 Kasım yaklaşırken, Diyarbakır Cezaevi’nde PKK Merkez Komitesi kadroları ve diğer direnişçilerin teslimiyet dayatmasına karşı ortaya koydukları tavrı ve savunmaları yeniden düşünmemek mümkün değil. Özellikle 14 Temmuz Direnişi’nde ifadesini bulan bu kararlılık, yalnızca Hareket’in örgütsel ve siyasal varlığını savunmakla kalmadı; cezaevi duvarlarını, ülke sınırlarını aşarak kadroları, yeni kuşakları ve toplumun mücadeleyle kurduğu ilişkiyi de etkiledi. Hayri Durmuş ve arkadaşlarının savunmaları bu bakımdan ayrı bir anlam taşıyor. Zira her şeyi söylemişlerdi. Fakat sözlerine asıl ağırlığını veren, en ağır koşullarda savunduklarından vazgeçmemeleri ve bunun bedelini yaşamlarıyla üstlenmeleriydi.

Bugün bu mirasa dönmek, geçmişin bütün yöntemlerini ve programlarını değişmez doğrular saymak değildir. Siyasal koşullar değişebilir, mücadele biçimleri ve hedeflere ulaşma yolları yeniden tartışılabilir. Ancak değişimin kendisi, geçmişle kurulan ilişkinin açıklaması olamaz. Asıl mesele, uğruna ağır bedeller ödenmiş düşüncelerin bugün hangi tarihsel gerekçelerle yeniden yorumlandığı ve bu yorumun Kürtlerin kendi geleceklerini belirleme iradesiyle nasıl ilişkilendirildiğidir.

Kürdistan’ın özgürlüğü ile Türkiye’nin demokratikleşmesi arasındaki tarihsel bağ, Cumhuriyet’in kendi geleceğini kurma ihtiyacı içerisinde görünmez hale gelmemelidir. Bugün kullanılan her kavram ve yapılan her tercih, yalnızca güncel siyasal sonuçlarıyla değil, gelecek kuşaklara bırakacağı mirasla da değerlendirilmelidir.

Bugün Hayri Durmuş ve arkadaşlarının savunmalarını, yazılarını ve tarihsel tutumlarını okuyarak yalnızca geçmişte ne yaşandığını öğrenmiyoruz. Bir siyasal iradenin hangi koşullarda, hangi düşünceler uğruna ve hangi bedeller göze alınarak korunduğunu da anlamaya çalışıyoruz. Yarın başka kuşaklar bugünün konuşmalarını, kararlarını ve metinlerini aynı dikkatle okuyacak. Hangi kavramların neden değiştirildiğini, hangi hedeflerin hangi gerekçelerle yeniden tanımlandığını soracaklar. Geçmişi sorgularken kullandığımız tarihsel ölçüler, bir gün bugünün tercihleri için de geçerli olacak.

Bu yüzden bağımsız ve modern bir Kürt semantik alanı oluşturmak, yalnızca yeni kavramlar üretmek değil; Kürtlerin kendi tarihlerini, siyasal varlıklarını ve geleceklerini kendi düşünsel referanslarıyla anlamlandırabilecekleri özgür bir alan kurmaktır. Kürtçe eğitim, özgür araştırma, bağımsız yayıncılık, tarih ve arşiv çalışmaları, farklı siyasal düşüncelerin özgürce tartışılabileceği kurumlar bu alanın vazgeçilmez dayanaklarıdır.

Çünkü bir halkın kendi tarihini yorumlama hakkı ile kendi geleceğini belirleme hakkı birbirinden ayrılamaz. Kürtlerin kendi geleceklerini düşünme ve tanımlama yetkisi, Cumhuriyet’in kendi geleceğini kurma ihtiyaçlarına ve devletin çizdiği siyasal sınırlara tabi kılınamaz.

Cumhuriyet kendi ikinci yüzyılını kurmaya çalışıyor. Kürtlerin önündeki soru, bu yüzyılda kendilerine nasıl bir yer ayrılacağından ibaret değildir.

Asıl soru, Kürtlerin kendi gelecek yüzyıllarını hangi düşüncelerle kuracakları ve gelecek kuşaklara nasıl bir siyasal hafıza, nasıl bir özgürlük ve mücadele ufku bırakacaklarıdır.