Görünmez şiddet: Psikolojik şiddet
Jineolojî Avrupa Akademisi üyesi Medya Pepule, psikolojik şiddetin insanın benliğini ve kimliğini hedef aldığını belirterek, bu şiddete karşı dayanışma, örgütlenme ve Xwebûn bilincinin önemine dikkat çekti.
Jineolojî Avrupa Akademisi üyesi Medya Pepule, psikolojik şiddetin insanın benliğini ve kimliğini hedef aldığını belirterek, bu şiddete karşı dayanışma, örgütlenme ve Xwebûn bilincinin önemine dikkat çekti.

Jineolojî Avrupa Akademisi üyesi
İnsanlar nasıl olur da kendilerinden nefret etmeye, kendi kimliklerini reddetmeye ve kendilerinden utanmaya başlarlar? Bu sorunun köküne inmek için, bu yazımda genellikle görünmez kalan bir şiddet türüyle ilgilenmek istiyorum: psikolojik şiddet.
Psikolojik şiddet, varlığımıza, benliğimize, farklılığımıza ve her şeyden önce birbirimizle olan bağımıza yöneliktir. Psikolojik şiddet altında, deneyimlerimize ve özsaygımıza, duygularımıza, düşüncelerimize, algılarımıza ve tüm içsel süreçlerimize yönelik şiddeti anlıyoruz. Bu şiddet, tek bir eylem veya sözden ibaret değildir; aksine, tekrarlanarak etkisini gösteren sürekli bir aşağılama sürecidir. Bu da onu kavramayı zorlaştırır ve bize aslında ne olduğunu ifade edecek kelimeleri bulmamızı da aynı derecede zorlaştırır. Psikolojik şiddet, zorbalık ve takip gibi biçimler alabileceği gibi, izolasyon ve kontrol biçimlerini de alabilir. Psikolojik şiddet tek bir birey tarafından uygulanmaz; aksine, insanların kimlikleri, özellikleri ve kişilikleri nedeniyle aşağılanmalarına zemin hazırlayan bir şiddet sisteminden kaynaklanır. İnsanlar doğuştan şiddet eğilimli değildir; bu tür şiddeti çevrelerinden öğrenirler. Ataerkil, devlet merkezli bir sistemin içinde bulunduğumuz sürece, aile içi ilişkilerden okula, iş yerine, mahalleye, şehre ve hatta sosyal medyadaki etkileşimlere kadar hayatın hiçbir alanı psikolojik şiddetten güvende değildir. Bu sistemlerde insanlar değersizleştirilir ve kimlikleri, kültürleri ve özellikleri zayıf, aptal ve çirkin olarak nitelendirilir. Sistem tarafından uygunsuz ilan edilirler, kimlikleri ve kişilikleri kabul edilmez ve kendileri olmalarına izin verilmez. Bu durum, mağdurların kendilerine şu soruyu sormasına kadar varır: Bunların hangisi gerçekte benim, hangisi bana telkin edildi? Etkilenen kişiler, kendilerine kendilerini aşağılayanların gözünden bakmaya başlarlar. Başkaları tarafından dayatılan değersizleştirme, kendi içsel ölçütleri hâline gelir. Bu durum, kendi benliğiyle bir kopuşa yol açar ve bu süreçte çevreyle de bir güven kopması ortaya çıkar. Bu kopuş, hiyerarşik ilişkiler veya sistemler aracılığıyla sömürücü bağımlılık dinamiklerinin zeminini hazırlar. Kendileri ve çevreye dair algıları bu şekilde giderek başkaları tarafından belirlenir hâle gelir. Sonunda bu şiddet içselleştirilir ve özgüven kaybına yol açar.
İLİŞKİSEL BAĞLARLA VAR OLABİLEN İNSAN
İnsan çok karmaşık bir varlıktır. Ruhuyla, bedeniyle, düşünceleriyle ve duygularıyla hem inanılmaz derecede güzel ve anlamlı hem de acımasız ve anlamsız eylemlere yol açabilecek bir varlık biçimi oluşturur. Günümüzde sürekli hissettiğimiz ve sonuçları varlığımız üzerinde muazzam etkiler yaratan bir şey, bedenimizle ruhumuzu birbirinden ayrı ele almamızdır. Kendimizi çevremizden, toplumdan ve doğadan ayırmamız. İnsan varlığının ve dünyanın parçalanması nedeniyle, durumumuzu ve kendimizi daha iyi anlayabilmemiz için gerekli bağlantı noktalarından yoksun kalıyoruz. Bugün kim olduğumuzu anlamak istiyorsak, içimizde binlerce yıllık bir gelişimin de yer aldığını göz önünde bulundurmalıyız. Atalarımızın deneyimleri, bugün de dünya görüşümüzü ve kimliğimizi şekillendirmeye devam ediyor. Örneğin, kimliğin binlerce yıl boyunca nasıl inşa edildiğine ve değiştiğine bakmazsak, kadın ya da erkek olmanın ne anlama geldiğini anlayamayız. Aynı şekilde, stres, çevre kirliliği ve bunların vücut üzerindeki etkileri gibi çevresel faktörleri de hesaba katmazsak, hastalıkları anlayamayız.
Benzer şekilde, öksürük gibi belirtiler bir hastalığın işaretleri olsa da, yalnızca ilgili belirtileri tedavi edip nedenlerini ele almazsak, bu belirtilerin giderek artması ve daha sık ortaya çıkması mümkündür; bu durumda asıl sorunu çözmek yerine, çoğunlukla bu belirtilerle mücadele etmekle meşgul oluruz.
İnsan, ancak doğa ve kendisiyle uyum içinde olduğunda sağlıklı olabilir. Çünkü insan, beden ve zihin ya da ruhun bir bütünüdür. Bu, ruhsal durumumuzu bedenimiz ve çevremizle ilişkilendirmemiz gerektiği anlamına gelir. Örneğin endişe, korku, stres ve ruhsal sorunlar uyku bozukluklarına, kalp çarpıntısına ve hatta kalp krizine yol açabilir. “Kırık kalp” ifadesi, aşk ilişkisi yaşayan insanlar ayrılık ya da başka bir tür kopuş yaşadıklarında kullanılır. Etkilenen kişiler, sanki kalpleri kırılmış gibi bir acıdan bahsederler. Sanki biri kalplerine bir bıçak saplamış gibi. Tüm bunlar, psikolojik şiddet söz konusu olduğunda zihin ve beden arasındaki yakın bağlantının göz ardı edilmemesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Fiziksel şiddetin aksine genellikle görünmez kalıp fark edilmeden devam ettiği için, psikolojik şiddet etkilenen kişiler üzerinde özellikle derin ve uzun süreli sonuçlar doğurabilir. Fiziksel şiddet ve bedenimize yönelik saldırılar her zaman varlığımıza yönelik bir saldırıdır. Ve bu varlık, bedenimiz, ruhumuz, zihnimiz ve psikolojimizle birlikte bir bütün olarak biziz. Cinsel istismar ve tecavüzden bahsettiğimizde, bu süreçte en büyük yaraları alan şey Xwebûn/benliktir. Başka birinin egemenliği altında kalmak, benliğimizin anlamını elinden alır. Kişinin iradesinin bu ölçüde hiçe sayılması nedeniyle, mağdur kendi iradesiyle, bedeniyle ve kendisiyle bir kopuş yaşar. Şiddet, özünde bir güç gösterisidir; amacı, kurbana kendi başına karar veremeyeceğini, başkaları tarafından yönlendirilmesi gerektiğini göstermektir. Bu, insanları boyun eğdirip iradesiz hâle getirmek için egemenlik kurmanın temelidir. Dolayısıyla psikolojik şiddetten bahsederken, bu saldırıların sonuçlarıyla da ilgilenmeliyiz. Bu saldırılar, binlerce yıldır kadının ve toplumun iradesini kırmayı hedeflemiştir.
YAŞAMIN PARÇALANMASI
Neden kadınlar bu saldırılardan en çok etkilenenler? Neden neredeyse tüm kadınların yaşamları boyunca saldırılara maruz kalması artık normalmiş gibi görünüyor?
Kadını ve toplumdaki rolünü anlamak için çevremize bakabiliriz; çoğu zaman insanları birbirine bağlayan ve farklı taraflar arasındaki bağları sürdüren kişinin kadın olduğunu görürüz. Kadın, dünya çapında bir barış elçisi olarak işlev görür. O, günümüze kadar da hayata özel bir şekilde bağlıdır. Bu bağın nihayetinde doğurganlık deneyiminden, âdet döngülerinden mi yoksa öğrenilmiş becerilerden mi kaynaklandığını yüzde yüz kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak kadının, özellikleri gereği kendisini çevresiyle ve insanlarla doğrudan bağlayan bir bağ hissettiği açıktır. Bu nedenle, insanlardan, çevresinden ve doğadan koparılması onun için acı verici bir süreçtir. Kadın genellikle insanlığın değerlerini savunur. Çünkü başkalarıyla olan bu bağlılığı sayesinde şiddetin sonuçlarını kendi üzerinde hisseder.
Yaşamla olan bu bağlılık, insan için iyileştirici bir etkiye sahiptir. Bu, günümüzde kapitalist, neoliberal ve faşist sistemlerde deneyimlediğimiz, yaşamın parçalanması ve yalıtılmasının zehirli etkisinin tam tersidir. Toplum için bir şifa kaynağıdır, ancak devlet mantığı için bir zehir gibidir. Bu nedenle, dünya çapında ilk olarak saldırıya uğrayan, kadın ve onun bu bağlılığıdır. Saldırı ve aşağılama yoluyla kadınların halk ve çevrelerinden koparılması ve böylece kontrol edilebilir hâle getirilmesi amaçlanmaktadır.
ANA DİLE YÖNELİK SALDIRILAR DA PSİKOLOJİK ŞİDDETTİR
Kadınların dil ve kültüre olan bağları, onları aynı zamanda kimlik ve dilin koruyucuları hâline getirir. Vatandaşlarını TEK bir kültür, dil ve kimlik mantığına uydurmak isteyen devletler için bu büyük bir tehlikedir. Dillerinin ve kültürlerinin yasaklanması ve aşağılanması yoluyla insanların var olma hakları ellerinden alınır. Bu, psikolojik şiddetin sistematik bir biçimidir; zira psikolojik şiddetin en ciddi unsurlarından biri ve aynı zamanda bir etkisi de benlik duygusunun yıpratılmasıdır. Bu, kadın ve varlığına da otomatik olarak bir saldırıdır; çünkü kadın, dil ile iç içe geçmiştir. Çocuğuna konuşmayı öğretirken, ona öğrettiği dil ana dildir. Bu dil yasaklandığında, kadının kendini ifade etme biçimi ve çevresiyle olan bağı elinden alınmış olur. Bununla birlikte, devlet okullarındaki çocuklara başka bir dil öğretilir ve ana dilin değersizleştirilmesi yoluyla kişinin tüm kimliği de değersizleştirilir. Böylece çocuklar ebeveynlerinden koparılabilir ve kendi kültürlerine ve kimliklerine karşı devletin bir aracı hâline getirilebilirler.
Devlet, kapitalist ve ataerkil sistem içinde ve bu sistemler aracılığıyla gerçekleşen tüm bu değersizleştirme, toplum içinde şiddet içeren ilişkilerin önünü açar. İster aile içinde, ister sevgili çiftler arasında, ister evlilikte ya da kız arkadaşlar arasında olsun. Şiddet, toplumumuzda içselleştirilmiştir ve şiddet dinamiklerinden kurtulmak için derin ve sürekli bir mücadele gereklidir.
ŞİDDETİ KENDİMİZE YÖNELTMEK
Özellikle çocukken bile bu tür dinamiklere ve saldırılara maruz kaldığımızda, buna karşı koymak bizim için zorlaşır. Küçük kızlara “zayıf cins” oldukları telkin edildiğinde, cinsel saldırılar normalleştirilip gündelik hayatın bir parçası hâline geldiğinde, bir kıza kadın kimliğinin kötü ve utanç verici bir şey olduğu erken yaşlarda aşılanır. Vücutları cinsel fantezilerin nesnesi hâline gelir, doğal olmayan şekillere zorlanır ve bu yolla kendilerinden uzaklaştırılır. Kendi iradelerinden ve kendilerinden kaynaklanmayan bir davranışa sürüklenirler. Çünkü cinselleştirme yoluyla vücutları bir arzu nesnesi ve kamusal bir obje hâline gelir. Kendine güvensizlik yaratılır ve o anki güzellik normundan sapan her şey, öz algısında bir hassas nokta hâline gelir. Böylelikle bir kadının erkeği ya da ataerkil sistem tarafından maruz bırakıldığı şiddet içselleştirilir. Kadın, kendisine bir bıçak gibi doğrultulmuş bu şiddeti kendi eline alır ve onu kendine yöneltir. Bu durum, yeme bozuklukları veya estetik ameliyatlar gibi kendine zarar verme davranışlarıyla kendini gösterir. Bu, utanç ve düşük özgüven yoluyla kendi düşüncelerinin uyguladığı muazzam şiddetin bir ifadesidir. Bu şiddet, kızı ve kadını kendinden uzaklaştırır ve kimliğini anlamsız hâle getirir. Çünkü kadının, gerçekte olduğu gibi var olma hakkı yoktur. Psikolojik şiddetin etkisi o kadar güçlüdür ki, kadın bunun suçlusunun kendisi olduğunu bile düşünür.
İLİŞKİLERDE SİNSİCE YAYILAN ŞİDDET
Psikolojik şiddetin sorunu, sinsice yayılan doğasıdır. Özellikle bu ataerkil sistem aile üyeleri tarafından içselleştirildiğinde, bunun ciddi sonuçları olur. Mağdurlar, böyle bir ilişkiye düştüklerini, eğer fark ederlerse bile, genellikle uzun ve acı dolu yıllar geçtikten sonra anlar; çünkü psikolojik şiddet çoğu zaman samimiyet ve sevgi adı altında gerçekleşir. “Sevgi” adı altında gizlenir. Ancak psikolojik şiddet fiziksel şiddete dönüştüğünde, şiddet daha görünür hâle gelir. Ancak o zamana kadar durum genellikle o kadar ileri bir noktaya gelmiştir ki, psikolojik, duygusal ve maddi bağımlılık o kadar güçlüdür ki, mağdur kişi hayatını, baskın olan kişi olmadan hayal edemez hâle gelir. Bu, kimliğin şiddet uygulayan kişiyle birleşmesi sonucu gerçekleşir; hatta o kadar ileri gider ki, mağdur kişi artık var olmamış gibi görünür. Bu gerçekliğin dışında bir varoluş, mağdurlar için o zaman imkânsız görünür. Mağdur, kendini tamamen baskın kişiye uydurmak ve ona uygun hâle getirmek zorundadır. Erkek, ilişkilerini ve çevresini kontrol etmesi gerektiği şeklinde yetiştirilir; kadının kişiliği çok fazla ön plana çıkarsa, bu onun statüsüne ve ataerkil sisteme bir saldırı olarak görülür ve ortadan kaldırılması gerekir. Devlet ile çift ilişkileri birbirinden çok uzak görünse de, pratikte ve özellikle bu tür bir bağımlılık durumunda büyük bir benzerlik göze çarpmaktadır. Psikolojik baskı ve manipülasyon, tüm hiyerarşik ilişkilerde birbirine benzemektedir. İster kızını şekillendirmek isteyen baba olsun, ister karısını şekillendiren erkek, ister vatandaşlarını uysal hâle getiren devlet olsun. Hepsinde, mağdurların kimliğinin neredeyse tamamen silindiğini gözlemleyebiliriz.
İster kendi dilinin yasaklanmasıyla, ister kendi kimliğini yaşamasının engellenmesiyle, ister bir kadının kendi adına kararlar alamaz hâle getirilmesiyle olsun – psikolojik şiddet yoluyla şekillendirilebilir ve kontrol edilebilir hâle getirilmesi amaçlanmaktadır. Psikolojik şiddetin beslenme kaynağı, yalnızlaştırmadır. Bu nedenle, kadınlar olarak birbirimizden ayrılmamamız, kimseyi yalnız bırakmamamız ve bunun yerine birbirimizle bağlantı kurup birlikte örgütlenerek özsavunmamızı ve Xwebûn’umuzu güçlendirmemiz hayati önem taşır.
ŞİDDET SİSTEMİNDEN KURTULMAK...
Eğer bu sistem mağdurları, kendilerinin hiçbir değeri olmadığına inanacak kadar zorlamışsa, böylesine şiddet dolu bir sistemden kurtulmak için çok derin ve uzun soluklu bir mücadele gerekir. Mağdurlardan bahsederken, bu mağduriyetin bireylerle sınırlı olmadığını, aksine bireyler aracılığıyla kolektif bir kimliğin saldırıya uğradığını açıkça belirtmek önemlidir. Yardımcı olacak ilk adım, bu şiddet sistemlerini anlamak ve aynı zamanda dünyada her gün bu şiddete karşı mücadele eden ve ona direnen ne kadar çok müttefik insan olduğunu kavramaktır. Kendimize yeniden anlam kazandırmak için, her şeyden önce diğer insanlarla, doğayla ve dolayısıyla kendimizle kurduğumuz bağlar aracılığıyla yeni bir toplumsallığa ihtiyaç vardır. Çünkü ancak topluluk sayesinde kendimizi keşfedebiliriz. İlişkilerimiz, kendimizin farkına varmamızı sağlayan aynalar gibidir; ilişkilerimizi nasıl yürüttüğümüz ve kiminle kurduğumuz, kişiliklerimiz hakkında inanılmaz derecede çok şey anlatır. Kendimizi yeniden tarihin ve yaşamın aktif bir parçası olarak algılamak için, toplumsal yaşamın olumlu deneyimlerine ihtiyacımız var. İlişkilerimizi saygı gibi insani değerler temelinde kurmalıyız. Çünkü ancak bu sayede yavaş yavaş ve istikrarlı bir şekilde yeniden kendimize dönebiliriz.
Böylesine köklü bir psikolojik şiddet sistemine karşı mücadele etmek için öncelikle tek bir şeye ihtiyacımız var: Kendimize, yani benlik bilincimize ihtiyacımız var. Özgürlüğü seven kadınlar olarak benliğimiz, tüm renklerimiz, dillerimiz, kültürlerimiz ve cinsiyetlerimizle birlikte özgürlük, adalet ve dayanışma gibi temel değerler üzerine kurulu bir kimliktir. Çünkü dünya ve evren bu farklılıklar sayesinde yaşar. Xwebûn, kendimiz olmak, psikolojik şiddete karşı direnebilmemiz anlamına gelir. KENDİMİZİN farkında olmamız ve devlet ya da bireylerle kurulan iktidar ilişkilerine girip kendimizi kaybetmememiz demektir. Kendimizi, dilimizi, kültürümüzü ve kimliğimizi tanırsak, tebaa ve egemenlik altındaki kişiler hâline gelmeyiz; aksine ortak bir kimlik olarak bilinçli bir şekilde kendimizi savunabiliriz. Bir bütün olarak birbirimize ihtiyacımız var – tek tipleştirme yerine farklılıkların birliği.