Türkiye’de iklim krizinin yarattığı doğa tahribatı giderek derinleşiyor. Tarım Orman-İş’in verilerine göre, son on yıl içerisinde Türkiye’de 257 bin hektarlık ormanlık alan yok edildi.
Çok sayıda doğal gölün kuruması ve Türkiye’nin atıkların döküldüğü bir alan haline getirilmesi, ekolojik dengedeki bozulmayı daha da artırıyor. Mevsimler arasındaki belirgin farklar giderek azalırken sıcaklıklar yükseliyor, kuraklık ise yaygınlaşıyor.
İklim Adaleti Koalisyonu üyesi ve Halkların İklim Zirvesi gönüllüsü akademisyen Metin V. Bayrak, Türkiye’de yaşanan çevresel tahribatı ve iklim krizinin sonuçlarını ajansımıza değerlendirdi.
İklim krizinin, uygarlık krizinin doğada görünür hale gelmiş biçimi olduğunu belirten Bayrak, insanın doğayla kurduğu ilişkinin tarihsel süreçte tahakküm üzerine şekillendiğini hatırlatarak şunları söyledi:
“‘İklim krizi’ dediğimiz şey, aslında uygarlık krizinin doğada görünür hale gelmesi. Endüstri Devrimi ile insanın doğayla kurduğu ilişkiyi tahakküm diye anlamlandırıyoruz. F. Bacon'dan bu yana bilgiyi, doğaya hükmetmenin aracı olarak gördük, doğayı da kaynak. Bu bakış, insanın kendini doğanın dışında konumlandırmasından kaynaklandı. Oysa, canlı-cansız bütün varlıklarla birlikteyiz; gezegenimizin yaşamdaşlarıyız.
Şimdi bu düşünme biçiminin sonuçlarını hasat ediyoruz. Soluduğumuz havadan içtiğimiz suya, beslenmemizden barınmamıza kadar hayatımızın her alanında bu sonuçlarla karşılaşıyoruz. Ancak bu krizi yaratmadaki payımız gibi, sonuçlarına maruz kalma biçimlerimiz de eşit değil. Dolayısıyla iklim krizi, aynı zamanda adalet sorunudur.”
“TARIM ARAZİLERİNİ İMARA AÇTIK’
Türkiye’de iklim krizinin etkilerinin yanı sıra, kamu politikalarıyla derinleşen çevresel sorunların da bulunduğuna dikkat çeken Bayrak, şöyle konuştu:
“İklim değişikliğinin küresel nedenleri ile Türkiye'nin kendi eliyle ürettiği sorunlar birbirinden farklı. Türkiye, kırılganlığı yüksek olan Akdeniz havzasında. Peki, bu bilgiyle ne yaptı kamu yöneticileri? On yıllardır kalkınmayı büyümeye, büyümeyi ise büyük ölçüde inşa etmeye, çıkarmaya, tüketmeye, deyim yerindeyse talan etmeye indirgedik. Tarım arazilerini imara açtık, derelerin yataklarını değiştirdik, sulak alanları kuruttuk, ormanları madencilik faaliyetlerine açtık.
Bir ülkenin zenginliğini, sahip olduğu varlıkları tüketerek elde ettiği gelirle ölçmek ne kadar rasyoneldir? Ormanları yok ederek ekonomik değer ürettiğimizi söylüyoruz. Peki, yok edilen ormanın değeri bu ‘muhasebede’ hesaba dahil mi? Muhasebenin dışında bıraktıklarımız, ekolojik borçlarımız olarak karşımıza çıkıyor.”
‘KÜRT BÖLGELERİNDE GÜVENLİK GEREKÇESİYLE TAHRİBAT YARATILIYOR’
Türkiye’nin batısında ekonomik gerekçelerle meşrulaştırılan ekolojik tahribatın Kürt coğrafyasında güvenlik politikaları üzerinden yürütüldüğünü belirten Bayrak, Şirnex’teki orman kesimlerine dikkat çekti. Cudi, Gabar ve Besta’da yaşanan ağaç kesimlerinin güvenlik politikaları ile ekolojik yıkım arasındaki ilişkiyi ortaya koyduğunu ifade eden Bayrak, yargı süreçlerinde ortaya çıkan belgelerde de güvenlik gerekçesiyle ağaç kesimi talep edildiğinin görüldüğünü söyledi.
“Burada ‘güvenlik’ kavramının kendisini sorunsallaştırmak gerekiyor. Kimin, neyin güvenliğinden söz ediyoruz? Bir halkın yaşadığı coğrafyayı, yaşam alanlarını tahrip ederek kimin güvenliğini sağlıyoruz? diye soran Bayrak, ‘güvenlik’ gerekçesiyle barajlar yapılan bir coğrafyadan söz ediyoruz, barajların kalıcı ekolojik yıkıma neden olduğu bilinirken. Güvenlik, kamusal kararları kamusal denetimin dışına çıkarmanın gerekçesi olamaz. Barışın da ekolojik boyutu vardır. Bir halkın yaşadığı topraklarla kurduğu ilişkiyi onarmadan, mesela meraları açmadan toplumsal barışı tesis edebilir miyiz?” dedi.
‘İNSANLARIN TOPRAKLA KURDUĞU İLİŞKİ DEĞİŞTİ’
Türkiye’de tarımın endüstriyel hale gelmesiyle birlikte toprakla olan ilişkinin değiştiğine işaret eden sözlerine şöyle devam etti:
“Tarımın endüstrileşmesiyle birlikte yalnızca üretim biçimi değil, insanın toprakla kurduğu ilişki de değişti. Çiftçi, gelenekten süzülen yaşam bilgisinin öznesiyken giderek endüstriyel üretim zincirinin ikame ya da ihmal edilebilir halkasına dönüştü.
Toprağın verimliliği ile toprağın üretkenliğini birbirine karıştırıyoruz. Birim alandan daha fazla ürün almak uğruna toprağın kendini yenileme olanaklarını tüketiyoruz. Aşırı gübre ve pestisit kullanımı, monokültür, su varlığı gözetilmeksizin yapılan üretim, bunun araçları haline geliyor.
Mesele teknolojiden vazgeçmek değil, teknolojiyi hangi bilgi, değer anlayışıyla kullandığımızdır. Üretimin koşullarını, yani doğayı gözetmeyen mevcut üretim-tüketim biçimi sürdürülemez. Gıda egemenliğimizi, biyolojik çeşitliliğimizi, çiftçi özerkliğini birlikte düşünmek zorundayız.”
‘EKOLOJİ MÜCADELESİ UZUN SOLUKLU BİR MÜCADELE’
Ekoloji mücadelesinin uzun soluklu bir mücadele olduğunu, yerel mücadelelerin ise bu sürecin en önemli dayanaklarından birini oluşturduğunu belirten Bayrak, yerel mücadelelerin deneyimlerini ortaklaştırmasının önemine dikkat çekerek sözlerini şöyle sürdürdü:
“Toplumsal mücadele uzun solukludur. Yerel mücadeleler en önemli kaldıraçtır. Ancak bu mücadelelerin birbirinden öğrenmesini ve deneyimlerini ortaklaştırmasını sağlayacak örgütlenme biçimleri yaratabildiğimiz ölçüde murad ettiğimiz neticeyi alabiliriz.
Çevreci bakış ile ekolojik bakış farklıdır. Çevre dediğimizde insanı merkeze, diğer varlıkları çevresine yerleştiriyoruz. Ekolojik düşünmek, varlıkların karşılıklı bağımlılığını, yani ‘yaşamdaşlık’ kavramını görmeye ve kavramaya çağırıyor.
Ekoloji mücadelesi, ağaçları ve dereleri kurtarma mücadelesidir ama bunları aşar. Aynı zamanda çalışma, üretme, tüketme, yönetme, birlikte yaşama biçimlerimizi değiştirme mücadelesidir. Farklı mücadelelerin müştereklerini keşfetmektir.”
‘İKLİM POLİTİKALARI, HÜKÜMET VE ŞİRKETLERE BIRAKILMAYACAK KADAR ÖNEMLİ’
Ekoloji mücadelesinin toplumun siyasal ve kültürel ortamından bağımsız olmadığını belirten Metin V. Bayrak, Türkiye’deki ekoloji hareketinin de milliyetçilik, ayrımcılık ve devlet merkezli düşünme alışkanlıklarından etkilendiğini söyledi.
COP31’e alternatif olarak Antalya’da düzenlenen Halkların İklim Zirvesi’ne (HİZ) dünyanın farklı ülkelerinden binlerce aktivistin katıldığını söyleyen Bayrak, ekoloji mücadelesinde ilkesel tutarlılığın önemine dikkat çekerek şöyle konuştu:
“Türkiye’deki ekoloji hareketi de içinde yaşadığımız toplumun siyasal ve kültürel bagajından azade değil. Milliyetçiliğin, ayrımcılığın ve devlet merkezli düşünme alışkanlıklarının ekoloji mücadelesine sirayet etmediğini söyleyemeyiz.
Bakın, dünyanın her yerinden onlarca ülkeden binlerce aktivist, COP31’e alternatif olarak kurduğumuz Halkların İklim Zirvesi’nde mücadeleyi küreselleştirmek için şimdi Antalya’da. Akbelen’de bir ağacın kesilmesine itiraz ederken Cudi’deki ağacın kesilmesini güvenlik gerekçesiyle mazur görebiliyorsak, Gazze’deki soykırımı ve Yemen’in mütemadiyen bombalanmasını şu ya da bu biçimde görmezden geliyorsak itirazımızın dayandığı değerleri yeniden sorgulamalıyız. Etik tutumu kanaatten ayıran şeylerden biri, dayandığı ilkelerin kişilere, kimliklere ya da coğrafyalara göre değişmemesidir. Ekoloji mücadelesi, insan, doğa ve halklar arasında kurulmuş tahakküm ilişkilerinin tümünü eleştirebildiği ölçüde özgürleştirici olabilir.”
İklim krizinin olası sonuçlarına da değinen Bayrak, mevcut politikaların sürdürülmesi halinde suya ve gıdaya erişimde güçlüklerin, tarımsal üretim kayıplarının, orman yangınlarının, iç göçün ve bunlara bağlı toplumsal eşitsizliklerin artabileceğini belirtti. Geleceğin yalnızca yaşanacak olumsuzluklardan ibaret olmadığını vurgulayan Bayrak, sözlerini şöyle sürdürdü:
“COP31'e alternatif olarak düzenlediğimiz Halkların İklim Zirvesi'ni de bu bakımdan önemsiyorum. İklim politikalarının oluşturulması, hükümetlerle şirketler arasındaki müzakerelere bırakılamayacak kadar hayati. Hayatları hakkında karar alınanlar, karar alma süreçlerinin öznesi olmadıkça kalıcı çözümler üretilemez. Çünkü bu kararları hayata biz geçireceğiz. İhtiyacımız, ‘yenilenebilir enerji’ye indirgenemez. Yenilenmiş bir siyasal, ekonomik ve etik anlayış geliştirerek yaşamdaşlık bilinci yaratmalıyız.
Bir hediye olan bu hayatı nelerin pahasına yaşıyoruz? Bu soruyu sormadan, verdiğimiz yanıtlarla yüzleşmeden ekolojik gelecek kurabileceğimizi düşünmüyorum. Ama yaşama iradesine olan iyimserliğimizin rehberimiz olduğu ve olacağı inancındayım. Çünkü yaşama iradesi gerçek.”