Barış ve Demokratik Toplum Süreci konuşulurken Kuzey Kürdistan'ın dağları, meraları ve suları, son bir yılda yeniden kepçelerin, baltaların ve sondaj makinelerinin gölgesinde kaldı. Gabar, Cûdî ve Besta'dan Dersim'in maden ruhsatlı vadilerine, Gimgim (Varto) ve Kanîreş’in (Karlıova) jeotermal sahalarından Arzoxlî’nin (Kervanpınar) meralarına uzanan hatta yaşananlar, son bir yılın kayıtlarına göre tekil olaylar değil, birbirini tamamlayan bir kıyım zincirini oluşturuyor.

Cûdî, Gabar ve Besta'da yaklaşık 7 yıldır aralıksız süren ağaç kesimleri son bir yılda da hız kesmedi. Sadece bir hafta içinde Besta ve Gabar'da bin 950 ton, yani yaklaşık 3 bin ster ağaç kesildi. Kesimler, Gabar Dağı'nın Sêrt’in Dêh (Eruh) ilçesine bakan yamaçlarına kadar yayıldı. Kesilen ağaçlar, yol kenarlarında istiflendi.

ŞIRNEX VE SÊRT: BESTA'DA ‘GÜVENLİK’ BALTASI

Ekim ayında Besta'daki Çemê Tahlo bölgesinde yüzlerce ağaç, Sêrtîn Perwarî ilçesine bağlı Hosyan köyünden getirilen korucular tarafından, asker gözetiminde kesildi. Eylül sonunda basına yansıyan görüntülerde ise şubatta kesilip kurumaya bırakılan tonlarca ağacın, üzeri brandayla örtülü 06 plakalı kamyonlarla askeri kontrol noktalarından geçirilerek bölgeden çıkarıldığı görülmüştü.

29 Ekim'de Şirnex ve Sêrt baroları, usulsüz ağaç kesme ve kaçak orman ürünü nakli iddialarıyla kesimleri yapanlar ve yetkili kamu görevlileri hakkında Cumhuriyet başsavcılıklarına suç duyurusunda bulunmuştu. Barolar, kesimlere ilişkin izin ve ÇED kararlarının açıklanması da talep edilmişti. Kesilen ağaçların bir bölümünün askeri üs bölgelerine taşındığı da basına yansımıştı.

Şirnex’in ormanlık alanı kısa bir süre önce yüzde 44'ten yüzde 36'ya geriledi. Geçen yıl kesimlerin durdurulduğu duyurulmuş, ancak ardından yeni görüntüler ortaya çıkmıştı.

MÛŞ VE ÇEWLÎG: GIMGIM'DA 185 GÜNÜ AŞAN NÖBET

ABD merkezli bir şirketin Gimgim’da 16, Kanîreş’te 6 köyü kapsayan iki Jeotermal Enerji Santrali (JES) arama projesi, bölgede kitlesel tepkiye yol açtı. Gimgim’a bağlı Çalıdere köyünde mayıs başında başlayan çadır nöbeti, 4 Kasım itibarıyla 185’inci gününe girdi. Köylüler, mera alanlarının şirket kullanımına açılmasına karşı yargıya başvurdu. İdare Mahkemesi, 8 Ekim'de proje sahasında keşif yapılmasına karar verdi. Ağustos ayında Kaynarpınar köyüne jandarma eşliğinde iş makinelerinin getirilmesi, köylülerle güvenlik güçleri arasında gerginliğe neden oldu.

Direnişi sürdüren Gimgim halkı, 2 Kasım için yeni bir eylem çağrısı yapmıştı. Direnişçilerin ve Gimgim Ekoloji Platformu'nun çağrısı, projenin iptali için açılan dava kapsamında mahkemece atanan kritik bilirkişi keşfine güçlü bir kitlesel katılım sağlamak ve sondaj alanında buluşmak içindi.

AMED: MERALAR GES'E, TARİH KEPÇEYE KARŞI

Ekim ayında Sur ilçesine bağlı Arzoxlî (Kervanpınar) köyünde, ortak kullanım alanı meralara kurulmak istenen Güneş Enerji Santrali (GES) projesine karşı köylü kadınların öncülüğünde direniş başladı. Hukuki süreç tamamlanmadan şirketin kolluk eşliğinde sahaya girdiği, kepçelerin çalışması sırasında mercan fosili olduğu tahmin edilen bir taşın bulunduğu belirtildi. Proje alanının arkeolojik sit alanıyla çakıştığı da dile getirildi.

Direnişe, Pasûr’un (Kulp) Cixse (Ağaçlı) köyünde iki aydan uzun süredir GES'e karşı nöbet tutan köylüler ile Licê'de projeleri durdurmayı başaran köylüler de destek verdi. Alandaki yürüyüşe kentin yerel yönetiminden de katılım oldu. Amed kent merkezinde ise Fırat Bulvarı projesinde 25-30 yıllık ağaçların kesilmesi ya da yerinden taşınması girişimi tepki çekti.

DÊRSİM: RUHSAT HARİTASINDA MUNZUR

Dêrsim'de son 10 yılda maden faaliyetleri yoğunlaştı. Kentte şu anda 150'yi aşkın maden faaliyeti yürütülüyor. Pulur’un (Ovacık) yüzde 26'sı, Munzur Dağları'nın yüzde 22'si, Dêrsim meralarının yüzde 56'sı ve tabiat parklarının yüzde 42'si maden ruhsatlandırma kapsamına alınmak isteniyor. Pîlemûriye ve Mêzgir'de 5 bin 40 futbol sahası büyüklüğündeki alan IV. Grup maden ihalesine çıkarıldı. Ağustos'ta Hozat ile Pertek arasındaki Sekasur bölgesinde planlanan maden projesi, halk direnişiyle engellendi. Aynı ay Munzur Vadisi Milli Parkı'nın Venk bölgesinde ve Yolkonak–Beydamı hattında çıkan yangınlar ise sınırlı bir alanda etkili oldu.

RAKAMLAR TABLOYU AĞIRLAŞTIRIYOR

Kürdistan'ın 24 kenti ve 192 ilçesinde 2 bin 207 ÇED başvurusu yapıldı. 625'i hakkında “ÇED gerekli değildir” kararı verildi. Türkiye genelinde ise 2026'da yaklaşık 24 bin hektar orman yandı. 2025 yılı için resmi kayıtlara geçen yangın alanı ise 81 bin 473 hektar. Bu yangın verileri bölgeye değil, ülke geneline ait.

LEYLA ÇİTE: MÜNFERİT DEĞİL, SÖMÜRGE POLİTİKASININ BİÇİMİ

Amed Ekoloji Meclisi aktivisti Leyla Çite’ye göre bu tablo, küresel kapitalizmin sömürge politikalarının sömürge ülkelerdeki yürütme biçimi. Kuzey Kürdistan’da son 50 yıldır süren çatışma ve savaş ortamının “güvenlik” algısıyla kırsalın tasfiyesine ve zorunlu göçe yol açtığına işaret eden Leyla Çite, 2000’li yılların başında geri dönüş projeleriyle halkın bir kısmının topraklarına döndüğünü aktardı.

Leyla Çite, “Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin başlamasıyla birlikte Amed, Dersim ve Şırnak başta olmak üzere, sermayenin daha önce girilemez saydığı alanlara elini kolunu sallaya sallaya girdiğini görüyoruz. Bazı sermaye çevrelerinin bunu resmi ekonomi kurultaylarında açıkça dile getirmekten çekinmediklerine şahit olduk. Bu gruplar, ‘Ölümler dursun, onurlu bir barış gelsin’ diye değil, ceplerini doldurmak için barış sürecinin önünün açılmasını istediklerini deklare etmiş oldular” diye konuştu.

‘KOLLUK GÜÇLERİ ŞİRKETLERİN ÖZEL GÜVENLİK GÜCÜ’

Şirnex’te kömür ve maden ocaklarıyla talan edilen orman alanlarını, Mûş ve Çewlîg çevresindeki JES çalışmalarını, Dêrsim, Amed ve Mêrdîn’deki nadir element ve maden arayışlarını, siyanürlü maden faaliyetlerini, petrol aramalarını, HES ve GES projelerini sıralayan Leyla Çite, şunlara dikkat çekti:

“Taş ocaklarındaki patlatmalar birçok yerleşim yerinde hasara ve yerel ekosistemde geri dönülemez tahribata yol açıyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın internet sitesinde Kürdistan’ın yeraltı ve yerüstü varlıklarının haritasını içeren bir katalog oluşturulduğunu biliyoruz. Yerli ve yabancı sermayenin bu alanlara davet edildiğini, kolluk güçlerinin ise sahada şirketlerin özel güvenlik gücü gibi konumlandırıldığını görüyoruz.

Lozan Antlaşması’nın ilgili hükümlerinin sona ermesiyle yeraltı varlıklarının kontrolünün yabancı şirketlerin sermaye üretimine açıldığını söyleyebiliriz. ‘Yurtsever’ olduklarını ileri süren bazı Kuzey Kürdistanlı iş insanlarının da küresel ve ‘yerli-milli’ şirketlerin yerel işbirlikçileri olarak bu politikanın ortağı olduğunu görmekteyiz.”

‘EKO-KIRIM TOPLUMSAL YAPIYI DA HEDEF ALIYOR’

Baraj ve HES projelerinin 80’li, 90’lı ve 2000’li yıllarda “güvenlik” adı altında yürütüldüğünü, son on yılda ise “kalkınma”, “enerji ihtiyacı” ve “temiz enerji” gerekçeleriyle sürdürüldüğünü belirten Leyla Çite, bu kavramların birer maskeleme görevi gördüğünü söyledi.

Kalkınmanın sermayenin kalkınması, enerji ihtiyacının ise halkın değil, pazarın ve dolayısıyla tüketim nesnesi üretmeye mecbur olan sermayenin ihtiyacı olduğunu vurgulayan Leyla Çite, “Eko-kırım sadece doğayı değil, toplumsal yapıyı da hedef alıyor. Maden faaliyetleri yüzünden köyünden çıkmak zorunda kalan üretici, kente göç ettiğinde ucuz işçi olarak hayatına devam etmek zorunda kalıyor” dedi.

‘EKOLOJİK BİR BARIŞ OLMADAN GERÇEK BARIŞ OLAMAZ’

Barış sürecine de değinen Leyla Çite, şu ifadeleri kullandı:

“Ekolojik bir barış olmadan gerçek anlamıyla bir barıştan söz edemeyiz. Sermaye için barışın ekonomik karşılığının, yıllarca güvenlik gerekçesiyle girilemeyen yasaklı bölgeler, ormanlar, topraklar ve madenler olduğunu gördük. Tahakküm biçimleri sürer, toplumsallığın demokratik alanları inşa edilmez ve yaşama dair söz gücü egemene ve sermayeye ait kalırsa, savaş farklı biçimlerde de olsa devam etmiş olur.

Barış süreci, Kürt kentlerinin kendi yerel demokratik yönetimleri, ekonomileri ve yaşamları hakkında söz sahibi olmasını getirmeli. Kent ve köy meclisleri bunun için kalıcı bir zemin oluşturabilir.”

‘KURUMLAR HALKIN DEĞİL ŞİRKETLERİN YANINDA’

Tüm bu süreçlerle ilgili sorumluluk alması gereken mekanizmaların tek bir özneyle sınırlı olmadığına işaret eden Leyla Çite, şöyle konuştu:

“Doğa talanı Ankara’dan, merkezi bir maden haritalamasıyla planlanıyor. ÇED süreçlerinin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı üzerinden yürütüldüğünü biliyoruz. Halk katılımlı toplantılar, Avrupa fonlarından yararlanmak adına eklenmiş ‘göstermelik’ bir uygulamadan ibaret ve halkın itirazlarına rağmen ÇED olumlu kararları çıkıyor.

Arzoxlî’deki GES projesi, valilikten askeriyeye tüm kurumların halkın değil, şirketin yanında yer aldığını gösteriyor. Alanın mera olması nedeniyle Tarım ve Orman Bakanlığı'nın, milyonlarca yıl öncesine ait mercan fosillerinin bulunduğu ve arkeolojik alan sayılabilecek bir yer olması nedeniyle de Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın karşı çıkması beklenirken, bu kurumların da sermayenin yanında durduğunu gördük.”

‘KİTLESEL NÖBETLER VE EYLEMLER PLANLIYORUZ’

Ekoloji Meclisi hukuk biriminin ilgili tüm bakanlıklara ve il müdürlüklerine rapor sunduğunu, görevini yerine getirmeyen Diyarbakır Kültür Varlıkları birimi hakkında da suç duyurusunda bulunduğunu söyleyen Leyla Çite, “Hukukun uygulanması için gerekirse hukuksuzluğa ortak olan valilik ve ilgili kurumlar önünde kitlesel nöbetler ve eylemler planlıyoruz. Çünkü enerji politikalarının sermayenin kârına değil, toplumun yararına ve söz hakkına dayanan bir noktaya evrilmesi gerekiyor” dedi.